فازیل شـەوڕۆ – دوبلن

تا ڕاپەڕینی ساڵی 1991 واتا بۆ ماوەی 40 ساڵ، سەرچاوەی متمانەپێکراوەی هەواڵ‌و زانیاری بۆ کوردی باشوور ئیستگەی ڕادیۆی BBCو هەواڵەکانی (8:30)ی ڕادیۆی ئۆرشەلیم - قودس بوون بەزمانی عەرەبی‌و نیو دەمژمێرێکیش دەنگی پەکی ئێرانێ بەکوردی، هەرچی ئیستگە شڕەکانی شۆڕش بوون، هەم پەخشیان لاواز بوو و هەم "هانهانی" ڕژێمەکانی بەغدایان لەسەر بوو و لەناوچە  ژێردەسەڵاتەکانی ڕژێمیش قەدەغەبوون. خۆ ئیستگەی ڕادیۆی کوردی بەغدا  و تەلەفزیونەکەی کەرکووکیش، پتر ئامرازی ڕێکلامی بەعس بوون و هیچ وتارێکی سەددام، لە دەمژمێریک کەمتر نەبوو، بەتایبەتی لەگەڵ دەستپێکی شەڕی عێراق – ئێران گشت میدیایی عیراقی بوو بە میدیایی جەنگ.

میدیایی نووسراوی ڕژێمیش (رۆژنامە و گۆڤار) کە ژمارەیان هەر پەنجەی دەستێک دەبوو، هێندە بە سانسۆر و پارزنان دەپالێوران، شتێکی کەمیان تێدا دەمایەوە کە بۆنی (کوردیی ڕەسەنی) لێ بێت.

گەرچی ڕاپەڕینى 1991 بەڕواڵەت دەروازەی ئازادی بوو بۆ میدیایی کوردی، بەڵام مەخابن هەر زوو مۆری حیزبابەتی بە نێوچەوانییەوە نرا، دەنگ و ڕەنگی میدیا ڕاستەوخۆ بوون بە دەنگ و ڕەنگی حیزب و گرووپ و دەستە و تاقم، بەشێوەیەک لەم 243 کەناڵە تیڤییەیی کوردی یەک تاقە کەناڵی بێلایەن‌و سەربەخۆ نابینیتەوە.

ئیمڕۆش لەگەڵ گەشەکردنی میدیایی دیجیتەڵی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، تاقولۆقە نەبێت،  هەموویان  بە دار و بە سێبەرەوە، بە حیزبی کراون. میدیایی کوردی خراپترین ڕۆڵی هەبوو لە شەڕی ناوخۆی باشوور لە نەوەتەکانی سەدەی ڕابردوودا. تا ئێستا حکوومەتی هەرێم، کەناڵێکی تیڤی و ڕادیۆ و ڕۆژنامەیەکی خۆی نییە!

کێشەی سەرەکیی میدیایی کوردی - گەرچی هەیانە پارەدارن، لەسێ خاڵ چڕدەکرێتەوە: لەلایەک ئامرازی دەستی حزبن، لە لایەکی دیکە یاساکانی میدیایی لە لایەن دامودەزگا حکوومییەکانیش پەیڕەوناکرێن و ڕێزیان لێناگیرێت و زۆر جار پێشێل دەکرێن. دەردە کووشندەکەش ئەوەیە کە دەنگ و ڕەنگی میدیایی کوردی نەیتوانی  لە ماوەی ئەم 35 ساڵەدا سنووری لۆکاڵی خۆی ببڕێت و کورد وەک نەتەوەی خاوەن قەزیە بە جیهان بناسێت و لە مەحافیلەکانی نێودەوڵەتیدا داکۆکی لێ بکات، لەبەر ستایش و پێداهەڵگوتنی حیزب و سەرکردەکانیان نە پڕژاونەتە سەر هیچ شتێکی بایەخداری نەتەوایەتی.

دەکرێ بڵێین کۆی میدیایی عەرەبی و جیهانی – جگە لە میدیایی تورکی، تا ڕۆژی کەوتنی بەشار ئەسەد لەسوریا - لە 8ی تشرینی دووەمی 2024، دەرهەق بەحکوومەتی هەرێمی کوردستان بەتایبەتی‌و بەکورد بەگشتی، گەر پشتیوان‌و داکۆکیکاریش نەبوبن، دوژمنکار نەبوون، بەڵکوو لەهێندێ کەناڵ و ڕادیۆو ڕۆژنامەکانیاندا ستایشیش کراوین.

دەکرێ لەگەڵ سەرهەڵدانی داعش لەسوریاو دواتریش لەعێراق، هەست بەگۆڕانکارییەدکی شاراوەی نەرێیی میدیایی فەرمی عەرەبی بکرێت، بەوەی کە خۆیان دورەپەرێز دەکرت لەگواستنەوەی هەواڵەکان‌و ڕۆشنایی خستەسەر تاوانە دڕندەکانی ئەو چەتە  پیاوکۆژانە، بەتایبەتی لەهێرشەکانیان بۆسەر ئێزدییەکان‌و شەڕە قورسەکانی قارەمانەکانی کۆبانی 16ى 9ى 2014 تا 26ى 1ى 2025.

نابێ بێدەنگیی میدیاکارانی عەرەبیش لە شاڵاوەکانی سوپای تورکیا بۆ سەر عەفرین و دەڤەرە کوردییەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی سوریا فەرامۆش بکەین، ئەوان لە نزیکەوە وردەکاریی دەستدرێژییەکانیان دەبینی بەڵام بێدەنگیان هەڵبژاردبوو. تا ڕادەیەکیش مەیلی خۆیان بۆ بەرەی سووننەکان نیشان دەدا و دژی بەرەی شیعەکان بوون لە عێراق.

کورد، پێشتر دوو ئەزموونی تاڵی لەگەڵ میدیایی عەرەبی و ئیسلامی، بە تایبەتی و میدیایی جیهانی بە گشتی، هەیە، ئەوان لە تاوانی کیمیابارانکردنی هەڵەبجەی شەهید و ناوچەکانی دیکەی باشوور و لە تاوانی ئەنفاڵکردنی کوردان، قروقپ، بێدەنگ و کەڕ و لاڵ بوون. تا ئێستاش هەیانە ئەنجامدانی ئەو دوو تاوانە گەورەوییە لە ئەستۆی ڕژێمەکانی بەغدا هەڵدەگرن یان هەر ددانیشیان پێدا نانێن کە ئەنجام دراون!

بۆ کورد ڕۆژی 8ی تشرینی دووەمی 2024، کەوتنی ڕژێمی ئەسەد بەدەستی چەکدارانی داعش لەسوریا،  قۆناغێکی مێژوویی نوێی  تۆمارکرد. بەگشتی خەڵکی عەوامی باشوور، نەک هەر سیاسییەکان، لە سەرەتاوە  گۆمانیان لە پێکهێنانی هێزەکانی داعش و ئامانجەکانیان هەبوو. دەیان پرسی بۆچی لەم جیهانە پان و بەرینەدا، تەنها خەڵکی عێراق و سووریا دەبێ ئازاد بکرێن و بێنە ژێر ئاڵای ڕەشی داعش؟ جا کاتێک داعشەکان لوولەی چەکەکانیان کردە سینەی کوردان و ئێزیدییەکان لە سوریا و عێراق، ئەم گومانە پتر کاڵ بۆوە و زانرا کە کەلەکۆمەیەکی دەرەکی مەزن  دەستی لە پشت ئەو پیلانگێرە دایە. دەنا چۆن ئەو هەزارەها چەکدارە، لە ڕێی سنووری یەک دەوڵەتەوە دەپەڕنەوە و دێن و هێڕش دەکەن؟

بە گوێرەی ڕاپۆرتەکانی نێودەوڵەتی، ڕوخاندنی ڕژێمی ئەسەد و ڕادەستکردنی حکوومەتی سوریا بە داعش نەخشە و پیلانێکی گەورە بوو، تورکیا، ئەمەریکا، ئیسرائیل، سعودیە، قەتەر، ئوردن، فەڕەنسا تەنانەت ڕۆسیاش تێیدا بەشدار بوون. عەراب و ئەندازیارەکەشی ئینگلیز بووە. لە میدیایی تورکیادا ئاشکرا کرا کە بۆ ماوەی دوو ساڵ، دوو ژووری هەواڵگەری لە تورکیا و ئوردن نەخشەی ئەو گۆڕانکارییەیان دەکێشا.

گەرچی هەسەدە، وەک هێزێکی سەربازیی‌و سیاسی لە2011وه‌ دەسەڵاتی خۆسەریی بەسەر باشووری ڕۆژهەڵای سوریا (ڕۆاڤا) سەپاند و ئازایانە ڕووبەڕووی داعش بۆوە و هاوپەیمانیەتی لەگەڵ ئەمریکا هەبوو، بەڵام بە درێژایی ئەو 15 ساڵە ڕژێمی ئەسەد و تورکیا درێخیان نەکرد لە لێدان و لاوازکردنی ئەو کیانە خۆسەرە. کورد بەگشتی و کوردانی ڕۆژاڤا ئومێدی گەڵیک مەزنیان بەو دەڤەرە و خۆبەڕیوەبردنە هەبوو، هەرچی شێتەڵکاریی سیاسی و ڕاپۆرتنووس بوو پێی وابوو، خۆری سەربەخۆی کورد لە ڕۆژاڤا هەڵدێ!

بەڵام، کە پەردە لەسەر نەخشە گڵاەوەکانی ئەم کەلەکۆمە نیودەوڵەتییە دژی کورد لادرا، کورد لە کوردستان و جیهاندا تاسا و هەستی کرد لە پشتەوە دیسان خەنجەری لێدەدرێت:

جا لەم ساتە سەخت و دژوارەدا، دوو دیاردەی بایەخدار هاتنە پێشەوە:
یەک: شالاوی داعشی ئاڵا ڕەش بۆ سەر کوردانی ڕۆاڤا، وەک سەرەتا و ئایندەی تاریک بۆ باشوور.

دوو:  پشتگیری و پشتیوانیی میدیایی عەرەبی بە تایبەتی و میدیای جیهانی بە گشتی بۆ هێڕشەکانی داعش بۆ سەر کوردان. ئەمەش بە دوو جۆر خۆی نمایش کرد، یان بێدەنگبوون دەرهەق بە تاوانە دڕندەکانی داعش دژی کورد، یان گۆڕینی شێوازی گواستنەوەی ڕووداوەکان لە هەواڵ بۆ داکۆکیکردن لە داعش و داماڵینی کورد لە هەموو بەها جواننەکان و لکاندنی هەرچی تاوان هەیە بەوان!

ئەمە تەقینەوە گەورەکەی لە هزر و دڵ و دەروونی هەموو تاکێکی کورد درووست کرد، چونکە ئەوان درکیان بەوکرد کە پیلانێکی گەورە هەیە دژی کورد وەک نەتەوە، نەک حیزب و ڕژێم و دەسەڵات:

یەک: کورد هەستی کرد، شالاوی داعس شالاوی جینوسایدی کوردە. بۆچی؟ بەدرێژایی ئەو 70 ساڵەی دوایی کورد ڕووبەڕووی سوپای تورکیا، ئێران، عێراق و سوریا  بووەتەوەو نەترساوە، چونکە تاڕادەیەک ئەو سوپایانە لەگەل چەکدارە کوردەکان شەڕیان دەکردو زۆر جێی مەترسی نەبوون، گەرچی ئەونیش تاوانی گەورەیان دەرحەق بەسڤیلی کورد ئەنجامدا، بەڵام هێرشی داعش، واتا کووشتنی نەک کورد بەڵکوو هەر زیڕۆحێک لەم کورستانە هەبێت، ئەوان ئەزموونی کوردانی ئێزیدیان بیرنەچۆتەوە!

دوو: بێدەنگیی میدیایی عەرەبی و جیهانی و دەستهەڵگرتنی ئەمریکا لە کورد، پەیامێکی ئاگرینی بە کورد دا، کە تۆ ئیمڕۆ هەر خۆت و خۆتی لە گۆڕەپانەکەمدا: یان گیانبازی، یان نەمان.

جا لەم ساتە وەختەدا ناسکەدا، بۆ یەکەمین جار لە مێژووی نەتەویی کوردا، هەموو تاکێکی کورد لە جیهاندا ڕاپەڕی و ڕژانە سەر شەقامەکان،. بە تایبەتی لە ئەمریکا و لە گشت ئەوروپا. ئاڵای کوردستان بووە ڕەمزی سەلماندنی بوونی نەتەوە و کورد ، وەک یەک کەس،  بەدەر لە حساباتی حیزبایەتی و شارچییەتی و بیرباوەڕ و ئایدەلۆژایی جیاواز، بەیەک دەنگ هاواریان بۆ کورد و کوردستان بەرزکردەوە.

ڕەنگبێ، ئەگەر میدیایی عەرەبی لە گواستنەوەی ڕووداو و هەواڵ و ڕاپۆرتەکانیان، هێندە غەدارانە دەرحەق بە کورد، دوژمنایەتیان نیشان نەدابووایە، ئەم خۆپێشاندانانە گەورانە ئەنجام نەدرابانایە، کە کورد بینی، دەنگی خنکاوە و دەخنکێندرێ، هاتە سەر شەقام تا ڕەوایەتیی دەنگی خۆی بسەلمێنیت.

جاشایەتی و خۆفۆشی میدیاکارانی عەرەب و جیهان لەودا پتر ڕەنگی دایەوە، کە بە بەرچاوی زوومی  ڕاپۆرتنووس و ڕۆژنامەنووسەکانیان کەژاوەکانی خۆپێشاندانەکان تێدەپەڕین و نە وێنەیەکیان دەگواستەوە، نە وشەیەکیان دەنووسی، بۆیە ناچاربوون، کوردەکان لە لەندەن بچنە بەر درگای کەناڵە جیهانییەکان، تا پێیان بڵێین، ئێمە لێرەین و هەین.

بێگومان کاریگەریی ئەم خۆپێشاندانەی کوردان، گەورترین ڕۆلی لە گۆڕانکارییەکانی گۆڕەپانی سیاسی و سەربازی و کۆمەدڵایەتی هەبوو لە خۆرهەڵات و لە جیهان.

لێرەدا، دەبێ ددان بەودا بنێین، کە ئامرەزاکانی میدییای کوردی لە باشوور تا ڕادەیەک، لەم ساتە وەختە بایەخدارەدا،  لاواز بوون، بەڵام کاتێک بینیان کە شاڵاوەکە جەماوەرییە و ناوی حیزب و دەنگی حیزب خەفەکراوە و ئاڵاکانیشیان نابینرێن، زوو ویستیان بێنە ڕێزی خۆپێشژاندەران و درووشمەکانی وان بڵینەوە. بەڵام لە دەرەوەوی سنووری باشوور هیچ ڕۆڵیکیان نەبینی کە لە مێژووی میدیایی کوردیدا شکۆدارانە تۆمار بکرێت.

عیبرەت لە ڕووداوەکانی کۆتایی پار و سەرەتای ئەمساڵ ئەوەیە:

یەک: کورد هەر دەنگی خۆی هەیە داکۆکی لە بوونی بکات وەک نەتەوە.

دوو: دەنگی حیزب و دەستە و تاقمە سیاسییەکان زۆر لەوە نزمترە، بتوانن کێبڕکێ لەگەڵ میدیایی جیهانی بکەن.

سێ: دەبێ کورد میدیایی نەتەوەی خۆی دابمەزرێنی، بە گوێرەی یاساو ڕێسا و پرەنسیپەکانی سەردەم.

چوار: درووستکردنی لۆبی، بۆ گوێگرتن لە دەنگی کورد، لە ئەوروپا و ئەمریکا و جیهان زۆر گریننە، چونکە لەو ڕووەوە زۆر لاواز و ناچالاکین.

پێنج: میدیایی عەرەبی و جیهانی، دوو ماشێنی دەسەڵاتن و دامودەزگا ئەمنییە نێودەوڵەوتیان بەڕێوەیان دەبەن و دەنگی ڕاستەقینەی حەق و مرۆڤایەتی نین.

شەش: دەبێ ئەوە لەبەر چاو بگرین، کە سیاسیی کورد هەبوو، تەنانەت لە حیزبە ئیسلامییەکانیش، کە هەستیان بەوە کردوە کە کورد بە دڵی ساف برایەتی نەتەوەکانی دراوسێ دەکات، بەڵام ئەوان  خۆیان لەم برایەتییە گێل دەکەن و لادەدەن. ئەمەش بە هەڵوێست دەبێ وەڵام بدرێتەوە.

حەوت: میدیاکانیان هۆشیاریی دەدەن کە نیفاقی عەرەبیی حەسەکە، ڕەنگبێ دووبارە بێتەوە لە هەر شوێنێک ئەو جنسەی لێبێت.

جا گەرچی شانۆگەرییەکە کۆتایی نەهاتووە، ئێستاش میدیایی کوردی لە باشوور، لەسسر کورسی و مێز شەڕیانە، وەک دوو کەڵەکێوی کە قۆچیان تێک ئاڵاندبێ، بێئاگابن گورگ دەوری گرتوون.

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی