جەعفەر عەلی

   لە دوا هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا، لایەنگری ئەم بۆچوونە بووم، کەوتنی ئەردۆگان لە ڕێی هەڵبژاردنەوە بۆ پرۆسەی سیاسی و کوردیش تەواو گرنگ دەبێت. لەبەر ئەوەنا ئومێدمان بە جەهەپە وەک بەهێزتین هێزی ئۆپۆزیسیۆنی خاوەن پێگەی کۆمەڵایەتی بووبێ، بەڵکو لەبەرئەوەی کەسایەتییەکی کاریزمایی خاوەن بەهێزترین پێگەی جەماوەری لە دوای ئەتاتورکەوە لە مێژووی سیاسەتی دەوڵەتی تورکیادا دەکەوێت، کەسایەتییەک، هیچ جێگرەوەیەک لە ڕووبەری سیاسی و کۆمەڵایەتی تورکیادا، ناتوانێت لە ڕووی قورسایی سیاسی و کۆمەڵایەتی و کاریگەرییەوە وەک تاک ببێتە جێگرەوەی ئەو. واتە هۆکارەکە ڕزگاربوونی سیاسەت بوو لە تورکیا لە کەسایەتی کاریزمایی، کەسایەتییەک بڕیارەکانی لە سەرووی بڕیاری دامەزراوە فەرمییەکانی دەوڵەتەوە جێی گرتبوو. کەوتنی کاریزمای ئەردۆگان و پڕکردنەوەی بە جێگرەوەیەکی بێ هێزتر لە ڕووی جەماوەرییەوە، مانای ئومێد نییە بە گۆڕانی گرنگ و ڕیشەیی لە ئەقڵی سیاسی کارەکتەرە سیاسییەکانی دەسەڵات بە قازانجی کورد، بەڵام بەشێوەیەکی دی ئەو مانا سیاسییە دەبەخشێت، کە کورد لەگەڵ هێزێکی بێ هێزتر و کەسایەتی سیاسی بێ هێزتر مامەڵە دەکات، کە دەکرێ لە کۆی گشتی هاوکێشەی سیاسی و ململانێی هێز و نفوز لە ناوەوەدا، بە قازانجی پرسی دیموکراسی و کوردیش تەواو بێت.
   ئەم بۆچوونە بۆ ئێستای کۆماری ئیسلامی ئێرانیش وەک سیستەمی سیاسی و دەسەڵاتی بێ سنوری ڕابەر بڕێکی باش لە ڕاستی تێدایە. کەوتنی دەسەڵاتێکی ئایدیۆلۆژی مەزهەبی و مەرجەعی دینی، کە تەمەنی نزیک بە پەنجا ساڵ دەبێت و دەست و پەنجەی ڕابەر لەنێو کۆی دامەزراوەکانی، سوپایی، یاسادانان، قەزایی و داراییەکانی دایە، بۆ کورد و بۆ پرۆسەی سیاسی و دیموکراسیش لە سەرجەمی جوگرافیای سیاسی و کۆمەڵایەتی ئێران، بابەتێکی گرنگ و پڕ بایەخ دەبێت. بە هەمان شێوەی ئەگەری کەوتنی ئەردۆگان، بە مانای ئەوەنا باوەڕمان بەوە هەبێت، دوای کەوتنی سیستەم لە تاران، دەسەڵاتی جێگرەوە، کە تا ئێستا ناسنامەی سیاسی ونە، ئێران دەگۆڕێ بە سەرزەمینی دیموکراسی، ماف و ئازادی، بەهەشتێک بۆ کورد و گەلانی دیکەی چوارچێوەی ئێران دەخوڵقێنێت، بەڵام لەم ڕووەوە گرنگە، ڕەنگە هیچ جێگرەوەیەک هێزی ئەوەی نەبێت بە ئاسانی پێگەی خۆی لە ڕووی سیاسی و ئایدیۆلۆژییەوە، هێندەی کۆماری ئیسلامی و سیستەمی ئایدیۆلۆژی مەزهەبی ئێستا، لە ئاستی ناوەوە و لە ئاستی ناوچەییشدا قایم و بەهێز بکات.  
   ئومێد هەڵچنین بەوەی کەوتن و گۆڕینی سیستەم لە تاران، ئەو شاڕێگەیەیە دەمانباتەوە نێو ماڵی گەیشتن بە مافە سیاسی و کولتورییەکانی کورد، ئومێدێکە ڕەنگە هەڵگری بڕێکی زۆر لە خەیاڵی یوتۆپی بێت، یان لانیکەم دەشێ ئومێدێکی تەواو ڕاستەقینە و واقیعی نەبێت. ئەگەری ئەوە هەیە، کەوتنی سیستەم، دەروازەیەکی گەورە بەسەر پرسی ماف و ئازادی گەلانی جیاوازی چوارچێوەی جوگرافیای سیاسی ئێران، بە کوردیشەوە بکاتەوە، پرسی ناسنامە و ماف بکاتە یەکێک لە پرسە گرنگەکانی گفتوگۆی نێوان دەسەڵاتی نوێ و پێکهاتە جیاوازەکانی ئێران، بەڵام هەمیشە لە ئاڵوگۆڕە سیاسییەکاندا، تایبەت لە ڕۆژهەڵات، نە گرەنتییەک بۆ جێگرەوەیەکی دیموکراسی هەیە، نە ستراتیژی جەنگ و کۆدە شاراوەکانی سەرکەوتن، ئامانجی دیموکراتیزەکردن و گەڕانە بەدوای مافی گەلانی ناوچەکەوە، ئەمە وێڕای ئەوەی هیچ دڵنیاییەک نییە بۆ گۆڕینی مۆدێلێکی ستەمکاری بە مۆدێلێکی دیکە، مۆدێلێک ملکەچ بۆ خواست و بەرژەوەندییەکانی پاشاکانی جەنگ لە دەرەوە، ستەمکار و پەلاماردەر لە ئاست مافە سیاسی و کولتورییەکانی ناوەوەدا، مۆدێلی گۆڕینی عەممامە و عەبای ستەم، بە قات و ڕیباتی مۆدێرن و دروشمی بێ ناوەڕۆکی ڕێزگرتن لە جیاوازی نەتەوەیی، ئایینی، ماف و ئازادی ئەوانیدی.
    لەگەڵ بوونی هەموو ئەم ئەگەرانەشدا، هێشتا هەڵوەشان و کەوتنی سیستەمی سیاسی و ئایدیۆلۆژی ئێران لە دۆخی ئێستادا گرنگە، چونکە جگە لەوەی مۆدێلێکی ستەمکاری عەقیدەیی لە جوگرافیای بوونی جیاوازی نەتەوەیی و ئایینی لە ئێران دەکەوێت، مۆدێلی بیرۆکەی ناردنە دەرەوەی شۆڕشیش لەم ناوچەیەدا دەبێتە بەشێک لە ڕابردوو. تاران، نزیک بە پەنجا ساڵە جۆرێک لە ستەم و کوشتنی جیاوازی لە ئاستی ناوەکی و ناوچەییدا پەخش دەکات، ستەمێک لە ڕێی دروستکردنی هێزی پرۆکسییەوە، لەسەر حیسابی بەتاڵکردنەوەی گیرفانی هاوڵاتیانی وڵاتەکەی، خەریکی کارکردن بۆ جێبەجێکردنی پلانی فراوانخوازی عەقیدەیی و سەپاندنی هەژموون بووە، هەوڵیداوە سەرزەمینی ستەمکاری بە هەمان ڕەنگی دونیابینی ژێر عەممامەکانی تاران بەرەو بەغدا، دیمەشق، سەنعا و غەززە گەورە بکات. لە ئەگەری کەوتنی دەسەڵاتی ئێستادا، نەک سیستەمێکی ئایدیۆلۆژی ستەمکار، بەڵکو هەوڵدان  بۆ پەلهاویشتن و سەپاندنی ئەم هەژموونە ناوچەییەش، دەبێتە بەشێک لە مێژوو.
   ئەم دەسەڵاتە ماوەی نزیک بە نیو سەدەیە، لە ڕووی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە، کۆمەڵگەی فرەڕەنگی ئێرانی ڕووبەڕووی گرفتی گەورەی داخران و خنکان کردووەتەوە، کۆمەڵگەیەک هەموو جوڵە و چالاکییەکی گشتی و تایبەتی، بە پۆشینی جلوبەرگیشەوە،  بەگوێرەی ئەو فۆڕمە لە بیرکردنەوە و بینین ڕێکخستووە، کە سیستەمی عەقیدەیی لە تاران دەیخوازێت. ئەم سیستەمە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوو و بوونی قەیرانە بەردەوامەکانیدا، کەمترین ئومێدی بە گۆڕان بە قازانجی کۆمەڵگە، ئازادی و کرانەوە پێشاننەداوە، بۆیە جگە لە هەوڵدان بۆ گۆڕینی کۆی ئەم فۆڕمی ئایدیۆلۆژییەی تەواوی سیستەمەکەی لەسەر بینا کراوە، هیچ ڕێگەیەکی دی نامانباتەوە بۆ نێو ئێرانێک، جیاوازییەکان بتوانن بە مافە سیاسی و کولتورییەکانی خۆیان و، مرۆڤەکانیشی بتوانن ئازاد و ئارام  تێیدا بژین،  ئیدی هێزی ئەم ئاڵوگۆڕە ڕیشەیی و کەوتنە لە کوێوە دێت، ناوەوە، یان دەرەوە، یان هەردووکیان بەیەکەوە، ئەوەیان بابەتێکی دیکەیە.
   کەوتنی دەسەڵاتی سیاسی و ئایدیۆلۆژی تاران لە ئێستادا گرنگە، بەڵام هەڵگری گەیشتن بە هەموو ئەو خەیاڵە نابێت، کە کورد لە مێشکی خۆیدا گەڵاڵەی کردووە، تەنها لە دۆخێکدا نەبێت، هێزی یەکگوتاری و یەکدەنگی ڕاستەقینەی کورد لە ڕۆژهەڵات، پشتیوانی و هاوکاری کوردانی بەشەکانی دی و هەندەران، بە ئیرادەیەکی یەکگرتوو، توانای تێپەڕاندنی بەشی هەرە گەورەی ئەو کۆسپانەی هەبێت، کە دەشێت لە ئەگەری دوای کەوتنی تاران، وەک گرفتی گەورە دەربکەون.  

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی