قسەکردن لەسەر شەری نێوان ( ئەمریکا، ئێران، ئیسرائیل)
ئاڵۆزو فرە رەهەندە.
ناتوانین بەوردی لەبەر
ڕۆشنایی هیچ تیئۆرێکی زانستی سیاسی لێکدانەوەی
تەندروست و هاوتا بۆ ئایندەی شەرەکە بکەین، زانینی ئەزموونی سەرۆک و توانستی دەوڵەت
لە کۆی بوارەکانی سەربازی ، ئابووری، لۆجستی، تەکنەلۆژی، ئاسایش و جیۆسیاسی،..هتد)
پێشمەرجی ئاسانکاری بنەرەتین بۆ خوێندنەوەی
تەندروستی رەوشەکە. گرفتی سەرەکی شارەزایانی سیاسی و سەربازی ئەمریکا بە تایبەت و
دنیا بە گشتی ئەوەیە لە ئێستادا ناتوانرێ پێشبینی پێشهاتەکان لە روانگەی جوڵە کتوپرە چاوەڕواننەکراوەکانی سەرۆک ترەمپ بەهۆی
ناسەقامگیری لە ڕەفتارو گوتارەکانیدا بکرێ ، بەواتایەکی تر زۆربەی جوڵەکانی سەرۆک
ناچێتە چوارچێوەی کاری دامەزراوەیی دەوڵەتی.
ئاڵۆزی کارەکتەری ترەمپ و زیاد بوونی مەترسی پەرەسەندنی دۆخەکە، دەرگای شەرەکەی لەدوریانی
پێشهاتی چاوەڕواننەکراو بە پۆزەتیڤ و نیگەتیڤ واڵاکردووە، لەوانەیە پسپۆرێکی بواری
دەرونناسی Psychology لە ڕوانگەی
زانستی شیکاری رەفتار خوێندنەوەی بۆ ئەکت و رەفتارەکانی ناوبراو نزیکتر بێ لە واقع
لە خوێندنەوەی پسپۆرێکی سیاسی یان سەربازی.
بەڵام کاتێک لێکدانەوە
بۆ کارو کاردانەوەکانی ئیسرائیل و ئێران لەشەرەکەدا دەکرێ، روونتر درک دەکرێ ئیسرائیل
بۆ (کۆتایی خێرا )دەگەرێ بەڵام ئێران بۆ (کات) دەگەرێ.بە روونی دیارە کۆی جوڵە سیاسی
و سەربازیەکانی هەردوو لایەن لەژێر رۆشنایی دامەزراوەکانیان ئاراستە دەکرێن، لەو
روانگەیەوە بۆ تێگەیشتن لە ئایندەی دۆخەکە پێویستمان بە گەرانە به دوای وڵامی ئەم
دوو پرسیارە.
1ـ ئایا ئەمریکاو
ئیسرائیل بۆ گەیشتن بە ئامانجەکان خوازیاری( شەر درێژخایەن یان شەری کورتخایەن؟)
*
2ـ ئایا ئێران بەرژەوەندی
لە (شەر درێژ خایەن یان شەری کورتخایەن)دایە؟
بۆ گەیشتن بە وڵامی ئەم دوو پرسیارە دەبێ یەک هەنگاو بۆ
هەر لایەنێک بڕۆینە دواوە، لەوێوە چانسی هەر یەکیان بۆ ئەگەری شەری (کورت خایەن یان
درێژ خایەن) گەنگەشە بکەین.
ئەمریکا
مێژووی سەربازی ئەمریکا هەر دوو جۆری شەری درێژ خایەن و کورت خایەنی بەخۆیەوە دیوە، وەک
٭٭ شەڕی ئەفغانستان لە (٢٠٠١ – ٢٠٢١) 20 سالی خایاند،
٭٭ شەڕی ڤێتنام ساڵی (١٩٥٥ – ١٩٧٥) نزیکەی 19 ساڵی خایاند.
٭٭ شەڕی عێراق ساڵی (٢٠٠٣ – ٢٠١١) نزیکەی 9 ساڵی خایاند.
٭٭ شەڕی نێوان ئەمریکا و ئیسپانیا (١٨٩٨): ئەم شەڕە تەنها
٤ مانگی خایاند،
٭٭ شەڕی کەنداو (١٩٩١): ناسراو بە "گەردەلولی بیابان"،
ئۆپەراسیۆنی زەمینی تەنها ١٠٠ کاتژمێر خایاند.
٭٭ دوا ئۆپەراسیۆن دەستگیر کردنی سەرۆکی فەنزویلا لە
2026 نزیکەی 24 سەعاتی خایاند.
سەرنج بدەن ئەمریکا لە
شەری کورتخایەن بە دەستکەوت و کۆدەنگی و سەرکەوتن لێدەرچووە. بەڵام لە شەری درێژ
خایەن سەرەڕای ( تێچووی زۆر، لەدەستدانی
پشتیوانی ناوخۆیی، لەکەدار بوونی نێودەوڵەتی سیاسی ئەمریکاو ماندوو بوونی سوپا) دەرئەنجام بە شکست و دەست بەتاڵ
لێدەرچووە.
بۆیە ئەمریکا پەنا بۆ سیاسەتی گوشار دەبات نەک جەنگی درێژخایەن،
چونکە نایەوێ جڵەوی شەرەکە لە کۆنترۆڵی خۆی
دەربچێت.
(ئێران)
کۆماری ئیسلامی ئێران بە پێچەوانەی ئەمریکا بە شێوەیەکی
گشتی لە شەڕی درێژخایەن و نا فەرمیدا سەرکەوتووتر بووە نەوەک لە شەری کورتخایەن لەبەر
ئەم هۆکارانە.
1ـ ئێران ئەزموون
و شارەزاییەکی زۆری پەیدا کردووە لە شەری درێژخایەن، خاوەنی ستراتیژی پشوودرێژیە چەندین
دەیە لە رێگەی هێزە بریکارەکانی لە ناوچەکە (لوبنان، عێراق، یەمەن، سوریا) توانیویەتی
بەبێ تێوەگلانی ڕاستەوخۆ، نەیارەکانی
ماندوو بکات.
2ـ هەبوونی ئەزموونی
سەلیقەی شەڕی فرە ڕەهەند:
ئێران لە شەڕی نەرمی سیاسی و ئابووری درێژخایەن سوود وەردەگرێت
بۆ نموونە: شەڕی ٨ ساڵەی عێراق-ئێران نیشانی دا دەتوانێت
بەرگەی فشاری قورس ماوە درێژ بگرێت.
بەڵام بە پێچەوانەوە
لە شەڕی کورتخایەن و خێرا سەرکەوتوو نیە، چونکە شەری کورتخایەن پشت بە تەکنەلۆژیای
مۆدێرن و سیستەمی بەرگری بەهێزو هێزی ئاسمانی و دەریایی پێشکەتوو دەبەستێت، لەم مەیدانەدا
ئێران هاوتا نیە، بۆیە هەوڵ دەدات شەرەکان بەرەو درێژخایەنبوون ببات،لەم بوارەدا ئەزموونی هەیە دەتوانێ بەرگە بگرێ و نەیارەکانی
ماندوو بکات.
ئیسرائیل
بە بەراورد بە ئەمریکاو ئێران دەوڵەتێکی تازەیە لە دوای
جەنگی دووەمی جیهانی دروست بووە، ئەزموونی شەری درێژ خایەنی کەمە ،هەمیشە پەنای
بردۆتە بەر شەری کورت و پوخت و گورج و کەمەرشکێن. کۆی روبەروبونەوەکانی لەشەستەکان و هەشتاکانی
رابردوو لەگەڵ ( میصر، ئوردن، لوبنان، عیراق، گروپەکان تر .هتد) بە هۆی تەکنەلۆژیای
مۆدێرن و هەواڵگری بەهێز، پاڵپشت بە ئەمریکا و ئەوروپا توانیویەتی کۆی شەرەکان لە
بەرژەوەندی خۆی لاسەنگ بکات، بەڵام لە ئێستادا نایانەوێ بگلێتە شەری درێژ خایەن، سەرەرای
تێچووی زۆرو بچوکی جوگرافیای وڵاتەکە،خەڵکەکەش
سەلیقەو ئەزموونی شەری درێژخایەنیان نیە.
بە لەبەر چاوگرتنی پاشخانی لایەنەکان. شەری ئەمجارە جیاوازە
لە کۆی شەرەکانی رابردوو چ لە رووی کوالیتی ج لە رووی جوگرافیاو ئاست. لێرەدا دۆخەکە
لە بەردەم کۆمەڵێک ئەگەری کراوەیە.
ئەمریکا ئەگەر توانی چارەنوسی گەرووی هورمز بە کاتێکی کەم
لەبەرژەوەندی خۆی بە ڕەهای ساغ بکاتەوە گرەوی شەرەکە دەباتەوە،بەڵام دۆخە سەختە و
رێگری گەورەی لەبەردەمە بە تایبەت مینە چنراوەکان و ئەگەری جوڵەی حوسیەکانی یەمەن
و سەقەتی جوگرافیاو نزیکی ئێران لە گەرووەکە،لە کاتێکدا ئەمریکا تا ئێستا لە
دروستکردنی هاوپەیمانیەتێکی بەهێز پاڵپشت
بە ئەوروپاو وڵاتانی عەرەبی کەنداو سەرکەوتوو نەبووە، لەگەڵ ئەوەشدا بەنیازە لە
دوو هەفتەی داهاتوو بە هۆی نادنی 2500 مارێنز ئاستی شەرەکە بەرز بکاتەوە،لە هەلومەرجێکی
ریسک ئامێزی ئاوادا
ئەگەر بچێتە دۆخی شەرێکی سەربازی سنوردار بەبێ لەبەرچاوگرتنی
ئەگەرەکان لەوانەیە خواستی کورتخایەنی شەرەکە لە کۆنترۆڵی خۆی دەربچێت، لەم حاڵەتەدا
چین و روسیا باشتر وەبەرهێنان لە دۆخەکە دەکەن، بۆ ئەوەی ئەمریکاو ئیسرائیل پێیەکەی
تریشیان بخزێتە شەرەکە تاوەکو بە تەواوی بگلێنە قۆناغی شەری درێژ خایەن.
ئایندەی نزیک چارەنووسی دۆخەکە لە نێوان شەری درێژخایەن
زیاتر کورتخایەن ساغدەکاتەوە !
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی