سلێمان مستەفا حەسەن

دەستوور بنچینەی هەر سیستەمێکی سیاسی و یاساییە، هەروەها بنەمای سەرەکیی ڕێکخستنی ژیانی سیاسی و یاسایی هەر کۆمەڵگایەکە. هیچ دەوڵەتێک و هەرێمێک و دەسەڵاتێک ناتوانێت بە شێوەیەکی یاسایی و دادپەروەرانە بەڕێوە بچێت، ئەگەر دەستوورێکی ڕوون و گشتی و پەسەندکراوی نەبێت. هەرێمی کوردستان - عێراق، لە ساڵی ١٩٩٢ەوە پەرلەمانی هەیە و ئەزموونی حوکمڕانی هەیە، بەڵام تا ئێستا بە بێ دەستووری تایبەتی خۆی ماوەتەوە، لە ئێستا دا پشت ئەستوورە بە ماددەی (١١٧ /١)دەستووری عێراق ساڵی  ٢٠٠٥ کەتیایدا هاتوە 
(يەكەم: ئەم دەستوورە لە بەروارى پيادەكردنيەوە دان بە هەرێمى كوردستان و ئەو دەسەڵاتەى ئێستايدا دەنێت وەك هەرێمێكى فيدرالى)
بێ دەستووری لە هەرێمی کوردستان کێشەیەکی بنچینەییە، کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر ئاشتیی کۆمەلایەتی و سیاسی و ئابووری، جێگیر کردنی یاساکان و دادپەروەری و باوەڕ و متمانەی هاووڵاتییان.
هەرێمی کوردستان گەورەترین دەرفەت و هەلی لەدەست دا کە پێش پرۆسەی ئازادی عێراق دەستووری خۆی پەسەند نەکرد، سەرکردایەتی سیاسی کوردستان دووبارە دەرفەتێکی زێڕینیان لە دەست دا کە لەدوای پرۆسەی ئازادی دەستووریان پەسەند نەکرد، لە ئێستاشدا گرنگە هەرێمی کوردستان دەستووری خۆی پەسەند بکات. و ببێتە کاری لە پێشینەی دەستە بژێر وحیزبەکان.
   بنەمای یاسایی دەستووری هەرێم
دەستووری کۆماری عێراق (٢٠٠٥) بە ڕوونی لە ماددەی (١) دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ دانی ناوە بەوەی کە سیستەمی سیاسی لە عێراق فیدراڵییە، وە لەماددەی( ١١٦ و ١٢١ )ئاماژەی داوە بەچوارچێوە و شێوازی جێبەجێکردنی فیدراڵیەتی، هەروەها  بەپێی ماددەی(١١٩ و١٢٠ و ١٢١) دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ مافی داوە بە هەرێمەکان کە هەر هەرێمێک مافی ئەوەی هەیە دەستووری تایبەتی خۆی هەبێت و هەروەها مافی داوە بە پارێزگاکانی تریش هەرێمی خۆیان پێکبهێنن بە مەرجێک کە پێچەوانەی دەستووری فیدراڵی و بنەما گشتییەکان نەبێت. بەم پێوانەیە، داوای دەستوور بۆ هەرێمی کوردستان داواکارییەکی سیاسی یان حیزبی نییە، بەڵکوو مافێکی ڕەسەن و دەستوورییە کە لە بنەمای یاسای باڵای وڵاتەوە هاتووە، بۆیە هەبوونی زەرورەتێکی نشتیمانی نەتەوییە.
   دەستوور چی مسۆگەر دەکات؟
لە ساڵی ١٩٩٢ گیرۆدەی دەیان و سەدان گرفت و ناکۆکی و ململانێی بوینەوە، دەرنجامی باجێگی گەورەو لەژمار نەهاتوومان دا، بۆیە بوونی دەستوور چەندین بنەماو دەست کەوت دەچەسپێنێت بەشێک لەوانە:
یەکەم: دەستوور پێش هەموو شتێک مەرجەع بۆ هەرێمی کوردستان مسۆگەرو دروست دەکات و هەر دەستوور خۆی دەبێتە مەرجەع و هێز دەداتە دامەزراوە شەرعییەکانی و یاسا سەروەر دەکات.
دووەم: دەستوور مافە بنچینەییەکانی هاووڵاتی مسۆگەر دەکات، مافی ژیان، ئازادی، یەکسانی لەبەردەم یاسا، ئازادی ڕاگەیاندن و بەشداری سیاسی.
سێیەم: دەستوور هاووڵاتیان دەپارێزێت لە هێزی دەسەڵات، هەروەها ڕێگە نادات مافەکانیان ببنە قوربانیی بڕیاری سیاسی یان بەرژەوەندی تا کە کەس و حیزبی.
چوارەم: دەستوور سیستەمی دەسەڵات ڕێک دەخات، چۆن دەسەڵات هەڵدبژێردرێت، چۆن گۆڕانکاریی لە دەسەڵات دەکرێت بە کام ڕێگا و شێواز و سیستەم، و چۆن بەرپرسیارێتی دروست دەبێت، دەستوور سیستەمی سیاسی و سنووری ئەرک و دەسەڵاتە کانی دیاری دەکات.
پێنجەم: دەستوور سەرەوەری یاسا دەستە بەر دەکات و ڕێگا لەپێشەلکردنی دەستوور و یاسا بەرکارەکان دەگرێت.
شەشەم: دەستوور مافی سکاڵا و تانە بۆ هاووڵاتییان دەستەبەر دەکات، پابەندی یاسای دەخاتە ئەستۆی هاووڵاتییان و دامەزراوەکانی
حەوتەم: دەستوور پارێزگاری لە دادپەروەری دەکات، بۆ ئەوەی هیچ دەسەڵاتێک لە سنووری خۆی تێپەڕ نەبێت.
هەشتەم: دەستوور مافی تاکەکان و تەواوی پێکهاتەکانی هەرێمی کوردستان دەپارێزێت.
   دەستوور ڕێگا لە چی دەگڕێت؟
نەبوونی دەستوور زۆر جار بووەتە هۆی کۆبوونەوەی دەسەڵات لە دەست تاکە کەسێک یان لایەنێک یان چەند لایەن، هەروەها حیزبەکان و دەسەڵاتی جێبەجێگردن هەوڵی قووت دانی هەرێمی کوردستانیان داوە، نەبوونی دەستوور بووەتە هۆکاری ناڕوونی یاسایی و قەیرانی سیاسی. بۆیە ئەگەر بپرسین دەستوور ڕێگا لە چی دەگڕێت، هەر یەک لە ئێمە دەتوانین وەڵامی جیاجیامان بەدەست بێت لیرەدا ئێمە دەڵێن هەبوونی دەستوور ڕێگا لە مانەی خوارەوە دەگرێت:
یەکەم، دەستوور ڕێگا لە دەسەڵاتی و خۆسەپاندن دەگرێت، دەستوور ڕێگا لە دەسەڵات و هێزەکەی دەگرێت کە لەدەست تاکە کەسێک یان لایەنێک بێت دوور لە ڕێکاری دەستووری.
دووەم: دەستوور ڕێگا دەگرێت لە گۆڕانکاریی نایاسایی لە پۆست و دەسەڵات و یاساکاندا بکرێت.
سێیەم: دەستوور ڕێگا دەگرێت لە بەکارهێنانی یاسا بۆ فشاری سیاسی و سنووردارکردنی ئازادییەکان، نا دادی و ناڕوونی لە بەرپرسیاریەتی بەکار بهێنرێت.
چوارەم: دەستوور ڕێگا دەگرێت لە هەر کارو ڕێککارێک پێچەوانەی دەستوور یاسا بەرکارەکان بێت.

shaza maila, [1/8/2026 2:37 PM]
پێنجەم: دەستوور ڕێگا دەگرێت لە دواخستنی وادەی یاسای هەڵبژاردنەکان ودڕێژ کردنەوەی وادەی یاسای پەرلەمان و ئەنجوومەنی پارێزگاکان.
شەشەم: دەستوور ڕێگەی لە هەموو جۆرە رێکەوتنێک دەگرێت ئەگەر پێچەوانەی حوکمەکانی دەستووربن.
حەوتەم: دەستوور ڕێگا دەگرێت مافی حیزبەکان و رێکخراوەکانی کۆمەلگای مەدەنی بەسیاسی بکرێت مامەلەی سیاسی پێوە بکرێت.
هەشتەم: دەستوور هەرێمی کوردستان وەک قەوارەیەکی دەستووری بەهێز دەکات و لە پاوانخوازی و هەژموون خوازی دەسەڵاتی جێبەجێکردن و هەژموون خوازی حیزبی دەیپارێزێت
   دەستوور چۆن ماف و ئەرک دەستە بەر دەکات؟
دەستوور تەنیا پێڕستی مافەکان نییە، دەستوور تەنیا مەرەکەبی سەر کاغەز نییە، دەستوور گرێبەستی کۆمەڵاتییە، نەک هەر ئەوە بەڵکوو دەستوور ئەرک و مافەکان دیاری دەکات. هاووڵاتی مافی هەیە، بەڵام ئەرکیەتی ڕێز لە لەیاسا بگرێت وبیپارێزێت و پەیڕەوی لێ بکات. هەر وەک دەسەڵات مافی هەیە بڕیار بدات، بەڵام ئەرکیەتی وەڵام بداتەوە و شەفاف بێت. بەم شێوەیە، دەستوور هاوسەنگی دروست دەکات لە نێوان ماف و ئەرک، و ڕێگە نادات هیچ لایەنێک خۆی لە یاسا و بەرپرسیارێتی دەرچێنێت.
   لێکجیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان؟
یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی دەستوور، لێکجیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانە. دەسەڵاتی یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەری و دەستە سەربەخۆکان، پێویستە هەر یەکەیان پابەندی سنووری دەسەڵاتەکانی بێت و سەربەخۆ بن و سنووریان بە دەستوور دیاری بکرێت. ئەگەر ئەم لێکجیاکردنەوەیە نەبێت، دەسەڵات دەگۆڕێت بۆ هێزێکی بێ سنوور، کە لە کۆتاییدا دژ بە ماف وئازادی دادپەروەریی دەوەستێتەوە خۆی لەسەر و یاساوە دەبینێت.
هەر وەک پێویستە هەریەک لەم دامەزراونە ئەرکەکانی بەڕوونی دیاری بکرێن، بۆ ئەوەی لە کاتی سەرپێچی و نا دادی لێپێچینەوەیان لەگەڵدا بکرێت، بۆیە لە خوارەوە بەکورتی باسیان دەکەین:
یەکەم: دەسەڵاتی یاسادانان (پەرلەمان): ئەرک و دەسەڵاتەکانی ئەمانەی خوارەوە دەگرێتەوە، یاسا دانان و متمانەدان بە دەسەڵاتی جێبەجێکردن و دەستە سەربەخۆکان و دادوەران و چاودێری حکومەت و پەسەند کردنی بودجە و چاودێری دەستە سەربەخۆکان
دووەم: دەسەڵاتی جێبەجێکردن (حکومەت): ئەرک و دەسەڵاتەکانی، دەسەڵاتی جێبەجێکردن ئەمانە دەگرێتەوە و هیچ کاتێک نابێت ببێتە جێگرەوەی(هەرێمی کوردستان) ئەرکی جێبەجێکردنی یاسا و بەڕێوەبردنی کارەکانی لە چوارچێوەی ئەو دەسەڵاتانەی بۆ دیاریکراون لە بەڕێوەبردنی کاروباری گشتی و ڕایی کردنی کاروباری خزمەتگوزاری...
دەسەڵاتی دادوەری: پێویستە دەسەڵاتی دادوەری سەربەخۆ بێت بۆ سەرپەرشتی کردنی کاروباری دادگاکان دەستە بەرکردنی و دادپەروەری، هەروەها چاودێری کردن و لێپێچینەوە لە دەستووریبوونی یاسا و بڕیارەکان، نابێت لە هیچ بارودوخێکدا ڕێگا بدرێت سنووری دەسەڵاتەکانی ببزێنرێن لەلایەن دەسەلاتی یاسادانان و جێبەجێکردن.
دەستە سەربەخۆکان: کۆمیسیۆنی هەڵبژاردن و دەستەی دەست پاکی و چاودێری دارایی و دەستەی مافی مرۆڤ و داواکاری گشتی، سەربەخۆی دارایی و کارگێڕیان بۆ دەستە بەر بکرێت و لە هەمان کاتدا لەژێر چاودێری وردی پەرلەمان دابن، ئەم دامەزراوانە زەمانەتی گەورەن بۆ حوکمڕانێکی تەندروست دوور لە هەژموونی حیزی.
بێ ئەم لێکجیاکردنەوەیە، دەسەڵاتەکان دەگۆڕێت بۆ دەسەڵاتداری و ناهاوسەنگی، بەتایبەتی دەسەڵاتی جێبەجێکردن خۆی لێ دەبێتە دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان و بە هەموو شێوەیەک هەوڵ دەدات هەرێمی کوردستان قووت بدات و خۆی لێ ببیتە هەرێمی کوردستان، ئەوەش هۆکاری سەرەکییە لە هەبوونی هەر کێشەیەکی سیاسی لە نێوان لایەنە سیاسیەکانی هەرێمی کوردستان لەسەر پرسی دەسەڵاتی جێبەجێکردن، کێشەکە تەواوی دامەزراەکانی هەرێمی کوردستان لە توانا و وزە دەخات. 
   دادگای باڵای  دەستووری هەرێمی کوردستان:
گومانی تیا نییە دەستوور بەبێ دادگای باڵای دەستووری، دەستوورێکی ناتەواوە، هەرێمی کوردستانیش پێویستی بە دادگایەکی باڵای سەربەخۆ هەیە بۆ ئەوەی:
یەکەم: چاودێری دەستووریبوونی یاسا و پەیڕەو بڕیارەکان. بکات،
دووەم: تاکە لایەن بێت شرۆڤە و لێکدانەوە بۆ بڕگە و ماددە دەستوورییەکان و یاساکان بکات،
سێیەم: سنووری دەسەڵاتەکان بە پارێزراوی بهێڵێتەوە.
چوارەم: باوەڕی گشتی بە سیستەمی یاسایی و سیاسی بەرز بکاتەوە.
پێنجەم: ئەنجامی هەڵبژاردنەکان پەسەند بکات.
   پەرلەمانی بێ دەستوور؛ کێشەی درێژخایەن و مێژووی
هەرێمی کوردستان لە ساڵی ١٩٩٢ەوە پەرلەمانی خۆی هەیە، بەڵام دەستوورنییە، نەبوونی دەستوور بووە هۆی ئەوەی زۆربەی کێشە سیاسییەکان ڕۆژ لە دوای ڕۆژ گەورە تربن و سەر بکێشن بۆ ناکۆکی و شەڕ و بەستەڵەکی سیاسی و یاسایی کە تا ئێستاشی لەگەڵ بێت بە چارەسەری بنچینەیی نەگیشتوون. قەیرانی دەسەڵات، ناڕوونی پۆستەکان و دووبارەبوونی ناکۆکییەکان، هەموویان نیشانەی ئەوەیە کە سیستەم بێ بنەمای دەستووری ناتوانێت ئارام و سەقامگیر بێت، بۆیە کێشەکان بەردەوامن لە وانە:
یەکەم: ناڕوونی لە سنووری دەسەڵات.
دووەم: قەیرانی دووبارە لە پۆستەکان و دەسەڵات و کۆنەبوونەوەی پەرلەمان وپێکنەهێنای حکومەت.
دووەم: هەڵبژاردنەکان لە وادەی خۆیان ناکرێن
سێیەم: نەبوونی یاسای بودجە و پەسەند نەکردنی بودجە بۆ چاودێری کردنی حکومەت.
چوارەم: سەپاندنی باج و ڕسوومات دوور لە ڕێکاری یاسایی و دەستووری.
پێنجەم: نەبوونی هێزی چەکداری نیشتمانی
شەشەم: پێشێلکردنی مافی فەرمانبەران و خانەنشینانی هەرێمی کوردستان، لە پێنەدانی مووچەو شایستە دارییەکانیان.
حەوتەم: ناڕوونی لە یاسا بەرکارەکان و کۆ نەبوونەوەی پەرلەمان.
هەشتەم: کەمبوونی بنەمای یاسایی بۆ چارەسەری کێشە گەورەکان.
نۆیەم: نەبوونی گوتارێکی نشتیمانی و دامەزراوەیی بۆ دان ستاندن لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی، لەسەر بنەمای دەستوور دوور لە بۆچوونی کەسی و بەرژەوەندی حیزبی.
دەیەم: دەستووری هەرێم دەستوورێک بێت ناکۆک نەبێت لەگەڵ دەستووری عێراق، لە هەمانکاتدا دەست بەرداری مافە دەستووریەکانی هەرێم نەبێت و قسەی جددی هەبێت بۆ ناوچە دابڕێنراوەکانیش.
  دەرەنجام و کۆتایی
دەستوور تەنیا دەقێکی یاسایی نییە، گرێ بەستی کۆمەلایەتی وپەیمانێکی نیشتمانییە لە نێوان هاووڵاتی و دەسەڵات. بۆ هەرێمی کوردستانی عێراق، پەسەندکردنی دەستووری تایبەتی پێویستییەکی مێژوویی و نەتەوەیی و نیشتمانییە، نە تەنیا بۆ ڕێکخستنی دەسەڵات، بەڵکوو بۆ پاراستنی ماف، دادپەروەری و دروستکردنی داهاتوویەک کە یاسا لە سەرووی هەموواندا بێت، قەوارەکە ببێتە خاوەنی دەستووری هاوتەریب لەگەڵ دەستووری عێراق.

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی