جەعفەر عەلی

گەورەبوونی مەترسییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان، لە سەرووی هەموویانەوە تورکیا-جۆلانی، بۆ سەر ئەزموونی ڕۆژئاوای کوردستان، کۆمەڵگەی کوردی نە تەنها لە باشور، بەڵکو لە بەشەکانی تر و دەرەوەی کوردستانیش بەسەر دوو دیدگا و دوو ئاراستەی سیاسی و فیکری جیاوازدا دابەش کردووە. ئاراستەیەک لە دونیابینی کوردبوون و پرسی نەتەوەیی، ئاراستەی دووەمیش، لە دیدی فیکری ئیسلامی و بینینی پەکەکە، هەڤاڵان و شەڕڤانانی ڕۆژئاوا وەک مرۆڤی بێ دین، سەیری دۆخەکە دەکەن و هەر لەو ڕوانگەیەشەوە بەبێ لەبەرچاوگرتنی دووانەی ستەمکار و ستەملێکراو، ئاغا و مسکێن، گوتاری خۆیان بەرەو ڕووبەرەکانی ناوەندی کۆمەڵایەتی دەنێرن.

    گەورەبوونی ڕووبەری کوردبوون
   ئەمڕۆ، تایبەت لە پرسی ئەو مەترسییە ڕاستەقینەی ڕووبەڕووی ئەزموونی ڕۆژئاوا بووەتەوە، هەست بەجۆرێک لە بێداربوونەوەی کوردبوون لە خانەی نەتەوەییدا دەکرێت. لەم پرسەدا، کوردبوون سەرزەمینە بایۆلۆژییە جەبرییەکەی دەبەزێنێت و بەرەو پرسی داکۆکی لە شوناسی سیاسی و کۆمەڵایەتی دەڕوات.
    مەترسییەک لە ڕۆژئاوا خۆی بەیان دەکات، بەڵام ڕووبەری کوردبوون تەواوی بەشەکانی دیکەی کوردستان و کوردانی تاراوگەش دەگرێتەوە. چیتر دابەشبوون و غەدری مێژوو، چیتر ستەمی سایکس-بیکۆ و لۆزان، چیتر لەتکردنی جوگرافیا، هێزی ئەوەی نامێنێت کوردبوون بە دابەشکراوی لە ماڵ و سنوری بچووکی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا زیندانی بکات. سەرزەمینی دابەشکراو، چیتر لە توانایدا نابێت لەبەردەم ڕاچڵەکینی هۆشیاری کۆمەڵایەتی و سایکۆلۆژیای هاوبەشدا سنورە بەزۆر سەپێنراوەکانی مێژووی ڕابردووی، بە جەنگ و خوێن بپارێزێت.
   لە پرسی ڕۆژئاوادا، کوردبوون بوو بەهێز، گوتاری هاوبەشی کوردی، بوو بە نمایشکردنی بوونێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی نوێ لەسەر شانۆی سیاسی جیهاندا. کوردبوون لە دۆخی ڕۆژئاوادا، لە هەوڵی پچڕاندنی تەوقی فریو و خەڵەتاندن و بەکارهێنانی دایە بۆ مەبەستێکی جیاوازتر، لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا، کوردبوون چیتر دروشمێکی بێ ناوەڕۆکی فریودەرانە نییە، بەڵکو هێزی کۆکردنەوەی ماڵی کورد و دەنگی کورد و ڕەنگە جیاوازەکانی کوردە، هێزی تێپەڕاندنی خەونی بچووکی سیاسی و بەرژەوەندی حیزبییە، ئاوێتەکردنی دەنگی نە تەنها بەشە جیاوازەکانی کوردستان، بەڵکو سەرزەمینی کۆکردنەوەی بەشی هەرە گەورەی حیزب و هێزە سیاسییەکانی ئەم بەشە جیاوازانەشە لەبەردەم درککردن بە بوونی مەترسییەکی وجودی.
   دەتوانین بڵێین، لەم ڕووداوی پەلامار و مەترسییە وجودییەدا، بازدانێکی گەورە لە پرسی کوردبووندا دەبینرێت، بازادن لە پێگەی بوونێکی بێهێزەوە بەرەو بوونێک دەتوانێت ببێت بە هێز، هێزێکی جیاوازتر لە هێزی سەرباز و تەکنەلۆجیای جەنگی، هێزی ئیرادە و کامڵبوونی سیاسی و خەمڵینی نەتەوەیی.
  هێز ڕەگەزێکی تەواو گرنگە، توانای یەکلاکردنەوەی زۆر پرس و کێشەی گەورەی هەیە، بەڵام هەمیشە ئەوە هێزی سەرباز و چەک نییە، مێژوو دەنووسێتەوە. دەزانین، کە بەشێکی گەورە لە ڕووداوەکانی مێژوو، بە زەبری شمشێر و تەکنەلۆجیای هێز نووسراونەتەوە، تایبەت ڕووداوە گەورەکانی سەردەمی کۆلۆنیالیزم و کۆلۆنیزەکردنی گەلانی دی.

بەڵام ئەوە مانای ئەوە نییە، ئیتر ئەگەر هێزی سەربازی گەورەت نەبوو، ئەگەر خاوەنی تەکنەلۆجیای پێشکەوتووی جەنگی نەبوویت، ئیدی دەبێت هەمیشە وەک بوونێکی پاسیڤ و زەلیل لە بندەستی ئەوانیدی لە خۆت بەهێزتردا بژیت.
   لە ڕابردوودا، هێزی زۆر بچووک، بەراورد بە بەرانبەرەکەیان، توانیویانە سەرکەوتنی گەورە بەدەستبهێنن، ڕاستە قۆناغ و ڕۆژگارەکە جیاوازە و ئێستا سەردەمی جەنگی ڤێتنام و خەباتی ئازادی دژ بە کۆلۆنیالیزمی ئینگلیز و فرەنسای سەدەکانی نۆزدە و نیوەی یەکەمی سەدەی بیست نییە، ئەوەش ڕوونە کە پێشکەوتنی تەکنەلۆجیای جەنگی و هاوپەیمانێتی بەرژەوەندییەکان، دەرفەتەکانی بەردەم هێزی بچووک و گەلانی بێ هێزی بچووکتر کردووەتەوە، بەڵام هێشتا بەردەوامی، ئیرادە، خەمی هاوبەش، ئازاری هاوبەش، ئومێد و ڕوانین بۆ ئاسۆی هاوبەش، دەتوانێت لەنێو مێژوودا بەگوێرەی میتۆد و فۆڕمی تایبەتی خۆی وەک هێز خۆی نمایش بکات. ئەوەی لە ساڵانی ڕابردوو تا ئێستا لە ڕۆژئاوای کوردستان بەرانبەر هێزێکی گەورەی وەک تورکیا و سوریا ڕوودەدات، دەتوانێت پێمانبڵێت، مێژوو هەمیشە بەهێزەکان ناینووسنەوە، بەڵکو سیاسەتی حەکیمانە، پتەوکردنی ژێرخانی گوتاری سیاسی و کۆمەڵایەتی هاوبەش، دەتوانێت بە تەنیشت بەهێزەکانەوە بوەستێت و وەک هێزێک خۆی پێناسە بکات. ئەمڕۆ لە هاوکێشەی سیاسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەگەرەکانی هەر دەستکاریکردنێک، یان داڕشتنەوەی نەخشەی نوێی ناوچەکە، بە هەموو ئەو فشارانەشەوە کە لەسەریەتی، کورد ژمارەیە و بەشێکە لە هێزی نووسینەوەی هەر مێژوویەکی نوێ. ئەوەیشی کوردی کردووە بەم هێزە، هێزی تەکنەلۆجیای جەنگی نییە، بەڵکو هێزی بەردەوامی، ئیرادە و شەڕی پاراستنی ناسنامە و بوونە.

ڕۆژئاوا لە ونبوونی ناسنامەوە بۆ شوناسی گەورە
   مێژووی کورد لە ڕۆژئاوای کوردستان لە دروستبوونی دەوڵەتی عەرەبی سوریاوە، مێژووی نە تەنها ستەم، بەڵکو مێژووی بێ بەشکردن و داماڵینییەتی لە بوونی خۆی. مێژوویەکە شەڕ لەگەڵ خودی ناسنامە و گەڕان بەدوای  شوناس و بوونی خۆیدا دەکات. ستەمی بەعسی سوریایی لە ئەسەدی باوکەوە بۆ ئەسەدی کوڕ، ستەمی فاشیزمێکە ئامادە نییە کورد وەک بوونێک لەسەر پێناسێکی یاسایی و دەوڵەتیشدا قبوڵ بکات.
   ئەم بوونە ونە، ئەم وجودە فەرامۆشکراو و ستەملێکراوەی نێو مێژوو، ئەم مرۆڤە فڕێدراوە بۆ دەرەوەی مێژوو، ماوەی پازدە ساڵە بە فۆڕمێکی جیاوازتر لە فۆڕمەکانی ڕابردووی، خەریکی خۆبنیاتنانەوەیە، خەریکی دروستکردنی مێژووە، خەریکی مەشقی کامڵبوونێکە تا هێزی ئەوەی هەبێت بە تەنیشت ئەوانیدیکەوە بڵێت، منیش هەم. ئەم خەونی خەمڵین و بوونی شوناسە، بووە بە هیوایەک، هەوڵدەدات لە کۆڵانە پەراوێزی و تاریکەکانی نێو مێژووەوە بەرەو ئاسۆی خۆپێناسەکردنەوە و شەڕی داننان بە ناسنامەی سیاسی و کولتوریمان دەبات، شەڕێک لە کۆڵانە ئاشکرا و نهێنییەکانی مێژوودا دەکرێت، لە ژوورە نەبینراوە سیاسی و دیپلۆماسییەکاندا درێژەی هەیە و جار جاریش دەکەوێتە بەر هەڕەشە و پەلاماری گەورەوە، بەڵام ئەو هێشتا هیوایەکی گەورەیە و بەو پرەنسیپە سیاسی، ئەخلاقی و مرۆییانەی دەستی پێوەگرتووە، بڕێک لە ڕوناکیمان بەرەو ئایندەیەکی جیاوازتر پیشاندەدات.

  ڕۆژئاوا، خاڵی بەریەککەوتن
   پرسی ڕۆژئاوا، پرسێکی ئایدیۆلۆژی ڕووت نییە، هەر کەس و گروپ و تاقمێک ئەم پرسە لە بازنەی ئایدیۆلۆژی و بە قازانجی ئەجێندایەکی تایبەتی خۆی بچووک بکاتەوە، جگە لە زەرەر هیچ خزمەتێک بە کرۆکی پرسەکە ناکات. ڕۆژئاوا پرسێکی سیاسی، نەتەوەیی و نیشتمانییە، پرسی ئەخلاق و بەیەکەوەژیان و  مرۆڤبوونە، کورتکردنەوەی پرسێکی وەها، بۆ بابەتێکی ئایدیۆلۆژی لە ژێر ناوی دیندا بێت، یان ناسیۆنالیزمی نەژادی و پەڕگیر، دوورکەوتنەوەیە لەو پرەنسیپ و بەها سیاسی و مرۆییانەی، خودی ڕۆژئاوا خۆی بە بنەمای گرتوون.
   ڕۆژئاوا لەو خاڵەدا کۆماندەکاتەوە، کە هەمووان کوردین، چەپ و ڕاستێک، ئیماندارێکی پابەند و عەلمانییەک، لە ژێر چەتری شوناسێکی سیاسی و کولتوریدا، بەجیاوازی سیاسی و فیکری دەژین، لەو خاڵەشدا دابەشمان دەکات، کە هەندێ کەسایەتی دینی، حیزب و گروپی ئیسلامی، لە ژێر چەتری هەمان شوناسی کوردبووندا دەژین، بەڵام بە کاریگەری جۆرێک لە توندڕەوی ئایدیۆلۆژیای دینی، نەک هەر دەسەڵاتی سیاسی و ئیداری ڕۆژئاوایان قبوڵ نییە، بەڵکو تا ئاستی تەکفیر و ئیلحادیان دەبەن، لەوەش خراپتر جۆلانی و گروپە چەکدارە پاشخان داعشییەکانی دیمەشق وەک بەخششێکی خودایی بۆ دینی ئیسلام و موسڵمانانی سوننە مەزهەب لە سوریا و بۆ کۆی پێکهاتەکانی ئەو وڵاتە دەبینن. ئەم گروپە، جگە لە دین و مەزهەب، ناخوازن ستەم و هێرشی جۆلانی و مەترسییەکانی، پێشتر دەرهەق بە عەلەوی و دروزەکان، ئێستایش بەرانبەر کوردەکان ببینن، هەر وەک چۆن نایانەوێت سازشە بێ وێنەکانی جۆلانی بۆ ئیسرائیل لەو پێناوەدا وەک خۆی تێبگەن.
   کاتێک هاودەردی و ئازاری هاوبەش، وێڕای جیاوازییەکانمان، دەتوانێت لە دەوری یەک مێزدا کۆمانکاتەوە، دەتوانین ئەمە وەک ڕاچڵەکاندنێکی مێژوویی ببینین، کاتێکیش بە هەر پاساوێک و لە ژێر کاریگەری هەر باوەڕ و ئایدیۆلۆژیایەک، لە ئازارەکانی خۆمان هەڵدەگەڕێینەوە و سووکایەتی بە ناسنامە و خوێنی شەهیدەکانمان (ژن بن، یان پیاو) دەکەین، تێدەگەین هێشتا سەرمان لەنێو ئەو زەلکاوە دایە، کە ستەمکارانی کورد دەخوازن تێیدا بمێنینەوە.
   لەم ڕووداوی پەلاماردانە بۆ سەر کوردانی ڕۆژئاوا، دوو هێڵی باوەڕ و ئایدیۆلۆژیا هەیە، بەشێکی بچووکی کورد لە بەشە جیاوازەکانی کوردستان نەبێت، ئەوانیدی لانیکەم لە بەرانبەر دیمەنەکانی خوێن و پەلامار بۆ سەر ڕۆژئاوا، هێڵە تەقلیدییەکانی هاوئاینیان لە بەرانبەر پرسی کوردبووندا تێپەڕاندووە. ئەم دوو هێڵە ئایدیۆلۆژییە، دینی و کوردبوون (نەتەوەییە)، هیچیان لە کوردستان پڕۆژەی فیکری گەورە نین، گەورە بە مانای دامەزراوەی فیکری، پەروەردەیی و ستراتیژی گرنگیان هەبێت و بتوانن لە ئایندەیەکی نزیکدا خانە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگەی کوردی داگیربکەن و وەک پڕۆژەی نیشتمانی و نەتەوەیی، یان ئاوێتەکردنی ئاین و ناسیۆنالیزمی کوردی خۆیان پێناسە بکەن.
   ئەم دوو ئاراستە فیکری و هێڵە ئایدیۆلۆژییە جیاوازانە، یەکیان لە دیدێکی دژەدینی نا، بەڵکو نادینییەوە، هەوڵی تێپەڕاندنی دیدی نەتەوەیی و دەوڵەتی نەتەوەیی دەدات (پەیەدە، هەسەدە)، ئەویتریش لە دنیابینی بان-نەتەوەییەوە سەیری پرسی نەتەوەیی دەکات و کورد وەک بەشێک لە جیهانێکی گەورەتر، کە جیهانی ئیسلامییە دەبینێت. لە دەرەوەی دیدگا بان-نەتەوەییەکەی دەسەڵاتی ڕۆژئاواش، لە گوتاری میدیایی بەشێک لە حیزبە سیاسییەکانی بەشەکانی دی، دیدێکی دیکەمان هەیە دەخوازێت کۆی بابەتەکە لە مەسەلەی ناسیۆنالیزمێکی نەژادی پەڕگیردا کۆبکاتەوە، بەڵام لە کۆدا خاڵێکی جەوهەری هاوبەش لە نێوان ئەم ئاراستە سیاسی و فیکریانەدا هەیە، ئەویش کاریگەری پرسی کوردبوون و ناسنامەی نەتەوەییە.
   لەم ڕووداوانەی هێرشی گروپەکانی سەر بە تورکیا و جۆلانی بۆ سەر ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی هەسەدەدا، پرسی کوردبوون، لە هەر پرسێکی تر زیاتر خۆی دەرخست. کوردبوون، سنورە تەقلیدییەکانی ئیمان دەبەزێنێت و هاوسۆزی کۆی بەشەکانی دیکەی کوردستان، بەشی هەرە گەورەی ڕووبەری کۆمەڵایەتی حیزبە سیاسییەکان داگیردەکات. کوردبوون بە ئەندازەیەک بەر ئەو دنیا فیکرییە دینی و تەقلیدییە دەکەوێت، کە ڕەنگە هیچ بڕگەیەکی مێژووی سیاسی ئێمە بەخۆیەوە نەدیبێ، بەریەککەوتنی خەڵکانێکی موسڵمان و ئیمانداری میللی لەگەڵ بەشێک لە پیاوانی ئاینی و گوتارخوێنانی مزگەوتەکان لەبەردەم میحڕاب ولە کاتی نوێژی هەینیدا، تا ڕادەی قسە پێبڕین و هێنانەخوارەوەیان لەسەر مینبەری گوتارخوێنی.

ئەمە نموونەیەکی دەگمەنی نێو مێژووی سیاسی ئێمەیە لە ناوەندی پیرۆزی دینیدا ڕوودەدات، تەواوی مێژووی ئێمە خاڵییە لەو ئیرادە و ئاگاییەی، بە کاریگەری پرسی کوردبوون و ئازاری هاوبەش، پیرۆزی میحڕاب و مزگەوت، نابنە ڕێگر لەبەردەم گوزارشتکردن لە مانا سیاسییەکانی خۆی، مانای کوردبوون و خەمی هاوبەشی کوردی. ئەم نموونەیە چەند بۆ پرسی کوردبوون جێگەی دڵخۆشییە، هێندەش بۆ ئاراستە تەقلیدییەکەی نێو دین، نیگەرانی دەهێنێت. نیگەرانییەک گرنگە کۆمەڵگەی ئێمە، بەبێ پەنابردن بۆ زبری و دڵڕەقی و ڕوشاندن، کاری لەسەر بکات و ڕووبەرە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکەی فراوانتر بکات.
   لە دەرەوەی ئەوانەدا، ڕۆژئاوا، بە ڕوونی ئەو پەیامەی گەیاند، هێشتا مرۆڤگەلێک لەم کۆمەڵگەیەی ئێمەدا هەن، بە پاساوی ئایدیۆلۆژی ئامادەن چەقۆی دەستی ستەمکارانی کورد بلێسنەوە، لەوەش خراپتر سووکایەتی بە خوێنی شەهید و قوربانییەکانی هاوزمان و هاوخوێنەکانی خۆیان بکەن. واتە لەسەر ئەم شانۆی ڕووداوەدا، کوردبوون بە دەنگی بەرز گوزارشتی لە بوونی خۆی و کەرامەتی مرۆیی و ئەخلاقی خۆی کرد، لە بەرانبەردا، تەقلید بەشێکی بچووکی بە ئاشکرا و ڕووبەری ئیسلامییە سیاسییەکەیشی بە خاتری بەرنەکەوتنی بە توڕەیی و ڕاچڵەکینی کۆمەڵگە، دەشێ بەشێکیشی تەکتیکی سیاسیش بێت، خۆی لە بەرگی هێشتنەوەی چەند ڕستەیەکی لاستیکی لە ململانێی سیاسیدا هێشتەوە.
   بەگشتی ئەوەی ئەمڕۆ وەک دەرەنجامی ڕووداوەکانی ڕۆژئاوا دەیبینین، ئیرادەیەکی ناوەکی کوردبوونە، هەوڵدەدات لە پەراوێزی مێژووەوە بەرەو ماڵی مێژوومان ببات، لە بوونێکی فەرامۆشکراوی نێو مێژووە بمانکات بە بەشێک لە دروستکەری مێژوو. بەڵام گرنگە، ئەم پرسی کوردبوونە، کە لێرەدا گۆڕاوە بۆ پرسێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی، نەپەڕێتەوە بۆ گوتارێکی فاشیستانە و پرسی دیالۆگ و گفتوگۆ لەگەڵ ئەویدی کورد، کە وەک خۆی بیرناکاتەوە، فەرامۆش نەکات. واتە دیدی ناسیۆنالیستانە نەگاتە ئاستی سڕینەوە و هەوڵدان بۆ کوشتنی جیاوازییە ناوەکییەکان، بێگومان مەبەست لە ئەویدی جیاواز هێڵی خیانەتی نیشتمانی و نەتەوەیی نییە، بەڵکو ئەو بوونە کۆمەڵایەتییەیە، کە کوردە و هێڵی بیرکردنەوەی فیکری و سیاسی بۆ ڕووداوەکان جیاوازە. جیاوازی، نەک ڕەتکردنەوە و تەکفیر بە ناوی ئایدیۆلۆژیای دینی و خوداوە.  

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی