مایەی خۆشحاڵییە کە ئەمڕۆ پێکەوەین بۆ تاوتوێکردنی بابەتێک
کە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە مانەوە و گەشەکردنی شوناسی نەتەوەییمانەوە هەیە. زمان، تەنها
ئامرازێکی پەیوەندیکردن نییە، بەڵکو ماڵی بوون و ناسنامەی ئێمەیە. ئەمڕۆ دەمەوێت گەشتێکی
مێژووییتان پێ بکەم؛ لەو سەردەمەی کە نووسین بە کوردی یاخیبوونێکی گەورە بوو، تا دەگاتە
ئەمڕۆ کە شاشەکان و ئەلگۆریتمەکان ئایندەی زمانەکەمان دیاری دەکەن."
تەوەرەی یەکەم: چەخماخەی هۆشیاریی نەتەوەیی لە ئەدەبدا
(سەدەی ١٧)
بەڕێزان، ئەگەر بمانەوێت باس لە میدیا و گەیاندنی پەیامی
کوردی بکەین، ناتوانین لە خاڵی سفری ئەم هۆشیارییەوە دەست پێ نەکەین، کە ئەویش سەدەی
حەڤدەیەم و قەڵەمەکەی ئەحمەدی خانیـیە.
خانی، وەک یەکەمین ڕۆشنبیری ستراتیژیی کورد، لە سەردەمێکدا
کە زمانەکانی فارسی و عەرەبی قۆرغی کایەی ئەدەب و زانستیان کردبوو، بڕیارێکی ئاگایانە
و شۆڕشگێڕانە دەدات. ئەو "مەم و زین" بە کوردی دەنووسێت، نەک لەبەر نەزانینی
زمانەکانی تر، بەڵکو وەک پڕۆژەیەکی نەتەوەیی. خۆی لە پێشەکییەکەیدا، پاساوی ئەم هەڵبژاردنە
مێژووییە دەدات و دەڵێت:
دا خەلق نەبێژن کو ئەکراد
بێ مەعریفەتن، بێ ئەسڵ و بنیاد
ئەواعى میلەل خودان کتێبن
کورمانج تەنێ د بێ حەسیبن
واتە خانی دەیویست بیسەلمێنێت کە کورد خاوەنی ڕەگ و ڕیشە
و مەعریفەی خۆیەتی و نابێت لە کاروانی گەلانی خاوەن کتێب و شارستانیەت بێبەش بێت.
ئەمە یەکەمین بەیاننامەی فەرمی بوو بۆ سەلماندنی بوونی کورد لە ڕێگەی زمانەوە.
تەوەرەی دووەم: قۆناغی دامەزراندنی دامەزراوەی میدیایی
(کۆتایی سەدەی ١٩)
ئەو تۆوەی خانی چاندی، دوای زیاتر لە دوو سەدە، لە قاهیرەی
پایتەختی میسر بەروبوومەکەی دەرکەوت. لە ڕێکەوتی ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨، لە سەردەمی دەسەڵاتداریی
میسر خێدیوی عەباس حیلمی دووەم، یەکەمین ڕۆژنامەی کوردی بە ناوی
"کوردستان" لەلایەن میقداد میدحەد بەدرخان و دواتر عەبدولڕەحمان بەدرخانەوە
دامەزرا.
بۆچی ئەمە وەرچەرخانێکی مێژووییە؟ بە کورتی لەم شەش خاڵەدا
دەیخەینە ڕوو:
١. بووە یەکەمین
سەکۆی فەرمی بۆ دەربڕینی سیاسی و ڕۆشنبیری بە زمانی کوردی.
٢. سەکۆ بوو بۆ گەشەپێدانی
بیرۆکەی کوردایەتی و شیکردنەوەی دۆزی کورد.
٣. هەستی بەرپرسیارێتی
و هۆشیاریی نەتەوەیی لە ناو تاکەکانی کورددا بەئامانج گرت.
٤. هێمایەکی گەورەی
بەرخۆدان بوو؛ بەهۆی سانسۆر و فشاری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، ئەم ڕۆژنامەیە ئاوارەی
وڵاتان بوو (لە قاهیرەوە بۆ جنێڤ، لەندەن و فۆلکستۆن).
٥. توانی لە ماوەی
چوار ساڵدا (١٨٩٨-١٩٠٢) تەنیا ٣١ ژمارە بڵاو بکاتەوە، بەڵام کاریگەرییەکەی تا ئەمڕۆش
ماوە.
٦. هەر بۆیەش، ٢٢ی
نیسان وەک ڕۆژی لەدایکبوونی ڕۆژنامەوانی کوردی چەسپێنراوە.
تەوەرەی سێیەم: بەراوردکاری مێژوویی – لە کاغەزەوە بۆ
پانتایی دیجیتاڵ
ئامادەبووانی بەڕێز، با لێرەدا پرسیارێک بکەین: ئایا میدیای
دیجیتاڵی ئەمڕۆ، خەونەکانی بەدرخانییەکانی هێناوەتە دی؟ وەڵامەکەی بێگومان (بەڵێ)یە.
میدیای نوێ تەواوی ئەو کۆتوبەندانەی شکاند کە ڕۆژنامەی کوردستانیان سنووردار
کردبوو:
ڕووخاندنی سنوورە جوگرافییەکان: ئەگەر بەدرخانییەکان بە
قاچاغ و بە نهێنی ڕۆژنامەکانیان دەگەیاندە دەست خوێنەران، ئەمڕۆ هەر تاکێکی کورد لە
هەر کوچەیەکی ئەم جیهانە بێت، بە یەک کلیک دەگاتە زانیاری و ناوەڕۆکی کوردی.
تێپەڕاندنی سانسۆر: زلهێزەکان نەیانتوانی بەتەواوی دەنگی
کورد لە ئینتەرنێتدا کپ بکەن. تەکنەلۆژیای وەک (VPN) و تۆڕە ساتیلیتییەکان، دیواری سانسۆری دەسەڵاتە
ناوچەییەکانیان وێران کرد.
خێرایی و کەمبوونەوەی تێچوو: ڕۆژنامەی چاپکراو تێچوویەکی
زۆر و کاتێکی زۆری دەویست، بەڵام ئەمڕۆ هەر مۆبایلێک لە گیرفانی ئێوەدا، کەناڵێکی ڕاگەیاندنە.
زانیارییەکان لە چرکەیەکدا دەگەنە ملیۆنان کەس.
پەرەپێدانی فرەچەشنیی زمانەوانی: میدیای دیجیتاڵ بووەتە
گەورەترین ئەرشیف بۆ سەرجەم شێوەزارەکانی کوردی (سۆرانی، کورمانجی، هەورامی، زازاکی).
میدیای دیجیتاڵ، ئەو ئامرازە بوو کە ناسنامەی کوردی لە
چوارچێوەیەکی ناوخۆییەوە گواستەوە بۆ سەر شانۆی نێودەوڵەتی، بەتایبەت لە سەردەمی ڕووبەڕووبوونەوەکانی
وەک شەڕی داعش، کە دەنگی کورد جیهانی تەنی.
تەوەرەی چوارەم: ئایندەی زمانی کوردی لە سەردەمی ژیریی دەستکرد (AI)
ئێستا لەبەردەم شۆڕشێکی نوێداین؛ شۆڕشی ئینتەرنێت و ژیریی
دەستکرد. بۆ ئەوەی زمانەکەمان لەم جیهانە خێرایەدا پەراوێز نەخرێت، دەبێت ئەم هەنگاوانە
بنێین:
١. داگیرکردنی
پانتایی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان: بەکارهێنانی چڕی هاشتاگ و ناوەڕۆکی کوردی بۆ ئەوەی
ئەلگۆریتمەکانی جیهان بە زمانەکەمان ئاشنا بن.
٢. بەشداری لە پڕۆژە
سەرچاوە کراوەکان (Open Source): پێویستە گەنجەکانمان
بەشداری بکەن لە پێدانی داتا، دەنگ و دەقی کوردی بە سیستمەکانی ژیریی دەستکرد. بەبێ
داتا، ئامێرەکان فێری کوردی نابن.
٣. دەوڵەمەندکردنی
ئەرشیفی دیجیتاڵی: بەرهەمهێنانی کتێبی ئەلیکترۆنی، ماڵپەڕی زانستی و فێرکاری بە
کوردی.
٤. پشتگیریکردنی
پڕۆژە تەکنەلۆژییە ناوخۆییەکان: هاندانی ئەو گەنجانەی کاری وەرگێڕانی دیجیتاڵی و
دروستکردنی بۆت (Bot)ـی کوردی دەکەن.
تەوەرەی پێنجەم و کۆتایی: پەروەردە؛ قەڵغانی پاراستنی
زمان لە سەردەمی دیجیتاڵدا
لە کۆتاییدا، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ناو پۆلەکانی خوێندن.
ئەرکی مامۆستای کوردی لەم سەردەمەدا بەتەواوی گۆڕاوە. مامۆستا چیتر تەنها
"وانەبێژێکی سادە" نییە، بەڵکو ئەندازیارێکی ڕۆشنبیری و ڕێپیشاندەرێکی دیجیتاڵییە.
مامۆستا دەبێت قوتابییەکانی فێر بکات چۆن بەشێوەیەکی
دروست ژیریی دەستکرد بۆ پەرەپێدانی زانیارییەکانیان بەکاربهێنن.
دەبێت خۆی ببێتە بەرهەمهێنەری ناوەڕۆکی کوالیتی بەرز (ڤیدیۆ،
پاوەرپۆینت، وتاری دیجیتاڵی).
پێویستە قوتابیان هان بدات ببنە دروستکەری ناوەڕۆکی کوردی،
نەک تەنها بەکاربەر. هەروەها ڕێنووسی دروست و ستانداردیان پێ ئاشنا بکات تا زمانەکە
لە فەوزای سۆشیاڵ میدیادا نەشێوێت.
هۆشیاریی دیجیتاڵی و پاراستنی ئاسایشی ئەلیکترۆنی بکاتە
بەشێک لە پەروەردەی ڕۆژانە.
کۆتایی:
بەڕێزان... باوباپیرانمان لە ڕێگەی مەرەکەب و کاغەزەوە،
لە سەختترین هەلومەرجی ئاوارەییدا بوونی ئێمەیان سەلماند و خانییەکانیش بە شیعر نەتەوەیان
پاراست. ئەمڕۆ، چەکەکە گۆڕاوە؛ ئایندەی ئێمە لە پشت شاشەکان، کۆدەکان و کامێراکانەوە
دروست دەبێت. پێویستمان بە ویستێکی پۆڵاینە بۆ ئەوەی لە جیهانی دیجیتاڵیدا، شانبەشانی
گەلانی تر، بە زمانی دایک بئاخڤین، بنووسین و دابهێنین.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی