دکتۆر ریبوار حسن

پاشخانی مێژووین و ئێستا
ئێران لە مێژە ئەناڵینی بە دەردی حوكمرانی مەزهەبی و سەرکوتی سیاسییەوە، ساڵانێكی زۆرە دەسەڵاتی مەلاکانی ئیران بە شێوەیەکی سیستماتیکی توندو تیژی دژی  ناڕەزایەتییەکانی  بەکاردێنن و لەدژی فەزای ئازادی ڕادەربڕینن، ئەم سەرکوتکردنەش بووەتە هۆی دابەشبوونی قووڵ لە نێوان خەڵک و حکومەتدا و نێوانێكی گەورەی دروست كردوە، هەربەهۆی سیاسەتی قۆرغكاری ئەم دەستەبژێرەوە ساڵانیکی زۆرە هاوڵاتییانی ئیران هەست بە گۆشەگیری و بێدەسەڵاتی دەکەن و مافی بەشداریكردنی راستەقینەیان لێ زەوت كراوە.
قورسایی دۆخی ئەم شێوە حوكمرانییە بوتە هۆی ئەو ناڕەزایەتییە زۆرانەی کە لە ڕابردوودا لە سەرانسەری وڵاتدا سەریان هەڵداوە، زۆر جار جیهان جەختی لەسەر ئەوە کردۆتەوە، ئەم ناڕەزایەتیانە کە زۆرجار گەنجان و ژنان سەرکردایەتیان کردوە ، وەك مافی سەرەتای بەرەوابینراوە، چونكە ئەم نارازایانەش تیشکیان خستۆتە سەر خواستی بەهێزی گۆڕانکاری و خواستی ژیانێکی نوێ  لە کۆمەڵگایەکدا کە ڕێساکان بە یەک ئایدۆلۆژیای ئایینی ڕێک نەخرین و داخوازیان ئەوەبووە كە بەهۆی پێكهاتەكانی كۆمەڵگەی ئیرانیەوە خواستی فیدراڵی کە لەگەڵ سیستەمێکی عەلمانیدا تێکەڵ بووە، ئەوان دەخوازن و ئیمكانی ئەوە هەیە كە فەزایەکی  پێویست و گونجاو  بۆ پرسەكانی ئازادی و ژیانێكی شایستە دابین بكرێت.
سودەکانی سیستەمی فیدراڵی
سیستەمی فیدراڵی دەتوانێت دڵنیایی بدات لەوەی کە گروپە نەتەوەیی و کولتووری و ئایینییە جیاوازەکان لە ناو ئێراندا دەنگ و نوێنەرایەتییان لە سیستەمی سیاسیدا هەبێت. لە وڵاتێکی وەک ئێراندا کە جیاوازییەکی گەورەی نەتەوەیی و کولتووری هەیە، پێکهاتەیەکی فیدراڵی ڕێگە بە دەسەڵاتە ناوخۆیی و ناوچەییەکان دەدات بڕیارێک بدەن کە باشتر گوزارشت لە پێداویستی و خواستەکانی هاووڵاتییان بکات. ئەمەش نەک هەر هەستکردن بە سەربەخۆیی و کۆمەڵایەتی لە نێوان گروپە جیاوازەکاندا پەروەردە  دەکات، بەڵکو یەکێتی نیشتمانی و ئاشتی نیشتمانیش بەهێز دەکات.
بە لامەرکەزیکردنی دەسەڵات، گەندەڵی و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات پێویستە کەم بکرێتەوە. دەسەڵاتە ناوخۆییەکان زیاتر لێپرسینەوە لەگەڵ کارەکانیان بکرێت، هەروەها دەرفەتی زیاتر بۆ هاوڵاتیان دەڕەخسێت کە لە ئاستی ناوخۆییدا بەشداری ژیانی سیاسی بکەن. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی هۆشیاری و چالاکبوونی سیاسی لە نێو دانیشتوواندا، کە ئەمەش بۆ بنیاتنانی کولتوورێکی بەهێزی دیموکراسی زۆر گرنگە.
گرنگی عەلمانیەت یان سیکولاریزم
سیستەمی عەلمانی بۆ دەستەبەرکردنی ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ زۆر پێویستە. لە ئێران کە زۆرجار ئایین تێکەڵ بە حوکمڕانی سیاسی کراوە و ئەوە چەند ساڵەی رابردووی حوكمرانی ئیران دەكەوت سەركەوتوو نەبن و هەمو توندوتیژیەکیان بەکارهیناوە بۆ نەهیشتنی فرە جۆری دەنگی نارەزایی خەڵکی ئیران، زۆرێک لە هاووڵاتیان بە هۆی نۆرم و یاسای ئایینیەوە مافەکانیان پێشێل کراوە. سیستەمێکی عەلمانی مافی تاکەکان دەپارێزێت بەبێ گوێدانە پەیوەندییە ئایینییەکانیان، هەروەها ژینگەیەکی سەلامەتتر بۆ هەموو هاوڵاتیان دروست دەکات بۆ دەربڕینی باوەڕ یان بێ باوەڕی خۆیان بەبێ ترس لە تۆڵەسەندنەوە لەلاینە دەسەڵاتەوە.
هەروەها عەلمانیەت داوا دەکات کە پەروەردە و زانست لەسەر بنەمای بیرکردنەوەی عەقڵانی بێت نەک دۆگمای ئایینی و باوەری دینی. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی دانیشتووانێکی پەروەردەکراوتر کە بتوانن بڕیاری ئاگادارانە بدەن و بەشداری لە ژیانی دیموکراسیدا بکەن. پەروەردە کە نۆرمەکانی ئایینی ڕێنمایی نەکات، دەتوانێت عەقڵیەتێکی لێبوردەتر و بیری کراوەتر لە تاک و کۆمەڵگادا بەرەوپێش ببات.
کاریگەرییەکانی بۆ یەکسانی و دادپەروەری
سیستەمێکی فیدراڵی و عەلمانی لە چەند ئاستێکدا یەکسانی و دادپەروەری بەرەوپێش دەبات، بە هەڵوەشاندنەوەی یاسا و نۆرمە جیاکارییەکان، هەموو هاووڵاتیان بەبێ گوێدانە ڕەگەز، نەتەوە و باوەڕ دەتوانرێت هەمان ماف و دەرفەتیان پێ بدرێت، ئەمەش بە تایبەتی بۆ دۆخی ژنان گرنگە، کە لە رابردودا لە کۆمەڵگای ئێراندا ڕووبەڕووی نادادپەروەری و هەڵاواردن بوونەتەوە. بە هێنانەکایەی یاسا و ڕێساکان کە گەرەنتی یەکسانی جێندەری دەکەن، ژنان دەتوانن زیاتر دەستیان بە خوێندن و کار و بەشداری سیاسی بگات.
جگە لەوەش گرنگیدان بە دادپەروەری کۆمەڵایەتی بەو مانایە دەبێت کە گروپە پەراوێزخراوەکان لە بیر نەکرێن و بارودۆخی ئابوری هاوسەنگی کۆمەڵایەتی بۆهاولاتیان دەستەبەر بكرێت .

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی