جوتیار مەلا رەئوف

شەڕی نێوان ئێران و ئەمریکا - ئیسرائیل جارێکی دیکە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی خستۆتە قوڵایی  سیاسەتی نێودەوڵەتی، بەڵام  ڕەهەندی سەربازی ئەو ململانێیە تەنیا بەشێکە لە پرۆسەیەکی سیاسی و ستراتیژی زۆر گەورەتر، لە پشت پێشهاتەکانی ئێستاوە گۆڕانکارییەکی قووڵ  لە ناو خودی کۆماری ئیسلامی ئێراندا هەیە، کوژرانی عەلی خامنەیی  و سەرهەڵدانی (موجتەبا خامنەیی) کوڕی وەرچەرخانێکی جاوەڕواننەکراوە کە نە تەنیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئایندەی سیستەمی سیاسی ئێران هەبێت بەڵکو دەکرێت لێکەوتەی دوورمەودای  بۆ تەواوی نەزمی جیۆپۆلەتیکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەکە هەبێت.
ئێران لە دوای ساڵی 1979ەوە خۆی وەک دەوڵەتێکی خاوەن ئەرکو پەیامێکی سیاسی تایبەت دەبینێت، شۆڕشی ئیسلامی کۆتایی بە دەسەڵاتی پاشایەتی هێنا و سیستەمێکی سیاسی دامەزراند کە دەسەڵاتی ئایینی لەگەڵ دەسەڵاتی دەوڵەت تێکەڵ دەکات، لەو سیستەمەدا سیمبۆڵیک بوونی هەیە کە (ڕێبەری مەزن)ه و ڕۆڵ و نوێنەرایەتی باڵاترین دەستەلاتی مەزهەب لە جیهانی شیعەگەرایدا دەگێڕێت، ئەو تەنیا کەسایەتییەکی دەسەڵاتداری ئایینی نییە بەڵکو گرنگترین کەسایەتی سیاسییە لە دەوڵەتدا، بڕیار لەسەر پرسە ستراتیژییەکانی سیاسەتی دەرەوە و ئاسایش و ئایدۆلۆژیای نەتەوەیی دەدات، بۆ دەیان ساڵ ئەو سیستەمە زۆر لە ژێر کاریگەری کەسایەتی و هێڵی سیاسی (عەلی خامنەیی) دابوو، سەرکردایەتییەکەی بە تێکەڵەیەک لە خۆڕاگری ئایدیۆلۆژی و وشیاریەکی پەیوەست بە ئاسایش و پراگماتیزمی ستراتیژی تایبەتمەند بنیاد نابوو، لە ژێر سەرکردایەتی ئەودا ئێران لە روی هێزەوە گەشەی کرد و بوو بە زلهێزێکی ناوچەیی کە تۆڕێکی هاوپەیمانی سیاسی و سەربازی لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بنیادنا.
ئەو ستراتیژە ناوچەییە کە زۆرجار بە (میحوەری خۆڕاگری) ناودەبرێت، ئامرازێکی سێنتراڵی سیاسەتی دەرەوەی ئێران بوو، لەسەر بنەمای پاڵپشتیکردنی بزووتنەوە سیاسییە جۆراوجۆرەکان و گروپە سەربازییەکانی ناوچەکە کە دژایەتی کاریگەریی ئەمریکا و ئیسرائیل دەکەن، ئەو ستراتیژە ڕێگەی بە ئێران دا کە نفوزی خۆی زۆر لە سنوورە جوگرافییەکانی خۆی درێژتر بکاتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا ئەو سیاسەتە بووە هۆی ڕووبەڕووبوونەوەی بەردەوام لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل کە کاریگەری ئێران لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خۆیان سەیر بکەن، لەناو ئەو گۆڕەپانە جیۆپۆلیتیکییەدا، هاوسەنگییەکی هەستیار لە ململانێ ناڕاستەوخۆکان، شەڕی بە وەکالەتی ناوچەیی و گرژییە دیپلۆماسییەکان بەدرێژایی چەندین ساڵ پەرەی سەند.
بۆیە شەڕی ئێستای نێوان ئێران و ئیسرائیل و ئەمریکا قەیرانێکی گۆشەگیر نییە، بەڵکو پەرەسەندنی ململانێیەکی جیۆپۆلەتیکی درێژخایەنە، لە کاتێکدا ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان و هێرشەکان لە ئێستادا زاڵن بەسەر مانشێتی میدیاو ڕۆژنامەکاندا، پرسیارێکی سیاسی بە هەمان شێوە بە لە بەرچاوگرتنی پاشخانەکە رووبەڕومان دەبیتەوە، ئایا ئێران چۆن لە ڕووی سیاسییەوە جارێکیتر خۆی ئاڕاستە دەکاتەوە دوای مردنی ڕێبەرە مەزن و دێرینەکەی؟ دانانی (موجتەبا خامنەیی) وەک ڕێبەری نوێی مەزنی کۆماری ئیسلامی، ئەو پرسیارەی هێندەی تر خێراو پڕئاماژەتر کردووە.
 بۆ یەکەمین جار لە دوای هاتنی دەستەڵاتی ئیسلامی شیعەکانەوە، ئێران ڕووبەڕووی دۆخێک دەبێتەوە کە ڕێبەرایەتی سیاسی بە شێوەیەکی کاریگەر لەناو یەک بنەماڵەدا جێگیردەبێتوو دەگوازرێتەوە، ئەو پەرەسەندنە مشتومڕێکی قوڵ و و چڕی هەم لە ناوخۆی ئێران و هەمیش لە شیکاری سیاسی نێودەوڵەتیدا بەدوای خۆیدا هێناوە.
زۆرێک لە چاودێران ئەو مۆدێلی گواستنەوەی دەسەڵاتە بە نیشانەی ئەوە دەزانن کە سیستەمی سیاسی ئێران قۆناغێکی گۆڕانی ستراکتوری بەسەردا دێت، لە کاتێکدا سیستەمی (شۆڕشگێڕی ڕەسەن) زۆر پشتی بە دەسەڵاتی ئایینی بەکۆمەڵ و شەرعیەتی دامەزراوەیی بەستبوو، بەڵام پێدەچێت پەرەسەندنی ئێستا ڕەنگدانەوەی چڕبوونەوەی زیاتری دەسەڵات بێت لە دەستی نوخبەیەکی سیاسی بچووکتردا، لە هەمان کاتدا کەرەستەی سەربازی و ئەمنی دەوڵەت خەریکە نفوزی زیاتر پەیدا دەکات، فەیلەقی سوپای پاسداران بەتایبەتی، ئەوڕۆ نەک تەنیا لە بەرگریی سەربازیی وڵاتدا، بەڵکو لە بواری ئابووری و ستراتیژی ناوچەیی و سەقامگیریی ناوخۆیی سیستەمی سیاسیشدا ڕۆڵێکی سینتراڵ دەگێڕێت، بۆیە زۆرێک لە شرۆڤەکاران وا گریمانە دەکەن کە ئاراستەی سیاسی داهاتووی ئێران زۆر بەندە بە چۆنیەتی پەرەسەندنی پەیوەندی نێوان سەرکردایەتی ئایینی نوێ و پێکهاتەکانی دەسەڵاتی سەربازی.
لەو دۆخەدا (موجتەبا خامنەیی) بەرەوڕووی تەحەددایەکی ستراتیژی ئاڵۆز دەبێتەوە، لە لایەک دەبێت سەقامگیری سیستەمی سیاسی مسۆگەر بکات و هاوسەنگی لە نێوان ناوەندە جۆراوجۆرەکانی دەسەڵات لە چوارچێوەی دەوڵەتی ئێراندا دابین بکات، لە لایەکی دیکەوە وڵات لە یەک کاتدا قۆناغێکی ڕووبەڕووبوونەوەی توندی نێودەوڵەتی و ئاستەنگی ئابووری بەخۆیەوە دەبینێت، گەمارۆ نێودەوڵەتییەکان و ناسەقامگیری ئابووری و گرژییە کۆمەڵایەتییەکان لە ساڵانی ڕابردوودا فشارە سیاسییەکانی ناو وڵاتەکەیان زیاتر کردووە، بۆیە  بۆ هەر سەرکردایەتییەکی نوێ، ئەو تەحدایە دێتە ئاراوە کە ئایا دەتوانرێت لە درێژخایەندا ستراتیژیەتی ڕووبەڕووبوونەوەی ئێستا بپارێزرێت یان ڕێڕەوێکی سیاسی پراگماتیکتر پێویست دەبێت؟
هەندێک لە چاودێرانی سیاسی لەو چوارچێوەیەدا هاوتەریب لەگەڵ پێشهاتەکانی دیکەی ناوچەکەدا وێنەیەکی گشتگیرتر دەکێشن، کە بە تایبەتی هەوڵەکانی چاکسازی ئابووری محەمەد بن سەلمان شازادەی جێنشینی سعودیە نیشان دەدات کە چۆن سەرکردایەتی سیاسی لە سیستەمی تاکڕەودا دەتوانێت خۆی لەگەڵ گۆڕانی واقیعە ئابوورییەکان بگونجێنێت، هەرچەندە سیستەمی سیاسی سعودیە و ئێران لە بنەڕەتدا جیاوازن، بەڵام ئەو نموونەیە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە تەنانەت دەوڵەتانی ئایدیۆلۆژیش دەتوانن لە هەندێک هەلومەرجدا ئامادەبن دەستکاری ئابووری پراگماتیک بکەن، لە بەرامبەر ئەو باکگراوەندەدا ئەو پرسیارە ستراتیجییە لە ئێرانیشدا سەرهەڵدەدات کە ئایا سەرکردایەتییەکی داهاتوو ڕەنگە هەوڵی ئەوە بدات کە زیاتر جەخت لەسەر سەقامگیری ئابووری و پەیوەندیەکی باڵانسگیری نێودەوڵەتی بکاتەوە بەبێ ئەوەی بە تەواوی دەستبەرداری بنەما ئایدۆلۆژیی و بەها بنەڕەتییەکانی سیستەمەکە بێت.
لە هەمان کاتدا نابێت ئەوە لە بیربکرێت کە پێکهاتە سیاسییەکانی ئێران بە شێوەیەکی بەرچاو ئاڵۆزترن لە چاو زۆرێک لە دەوڵەتانی دیکەی ناوچەکە، سیستەمی دەوڵەت لە ئێراندا لە تۆڕێکی بەرفراوان  لە دامودەزگا  ئایینیەکان، ڕێکخراوە سیاسییەکان و پێکهاتە سەربازییەکان پێکدێت کە هەریەکەیان بەرژەوەندی و بنکەی دەسەڵاتی خۆیان هەیە، بۆیە هەر گۆڕانکارییەکی سیاسی بەرچاو دەبێت لە ناو ئەو چوارچێوە دامەزراوەییە ئاڵۆزەدا ڕووبدات، ئەوەش بەو مانایەیە کە تەنانەت سەرکردەیەکی رەها کە دەسەڵاتی فۆرماڵی دوور مەودای هەیە، دەبێت بڕیارە سیاسییەکانی لە ژینگەیەکدا بدات کە بە ناوەندە هەمەچەشنەکانی دەسەڵات تایبەتمەندە.
ئەو پێشهاتە بۆ ئایندەی جیۆپۆلەتیکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گرنگییەکی زۆری هەیە، ئێران لە گرینگترین ئەکتەرە سیاسی و سەربازییەکانی ناوچەکەیە و هەر گۆڕانکارییەک لە ئاراستە ستراتژیکییەکەیدا دەتوانێت کاردانەوەی بەرچاوی لەسەر هاوسەنگی هێزی ناوچەکە هەبێت، کێبڕکێی نێوان ئێران، ئیسرائیل، تورکیا و دەوڵەتانی کەنداوی عەرەبی لە ئێستاوە زۆرێک لە هێڵە هەڵە سەرەکییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە قاڵب دەدات، ئەگەر ستراتیژی سیاسی تاران بگۆڕێت، ئەوە دەتوانێت ئەگەری نوێ بۆ پێشهاتە دیپلۆماسییەکان بکاتەوە یان بە پێچەوانەوە، ململانێکانی ئێستا زیاتر فراوان بکات.
لەو ڕوانگەیەشەوە هەر ئاڵوگۆڕێک لە ستراتیجی سیاسی تاران دەتوانێ کاردانەوەی ڕاستەوخۆی لەسەر دۆخی سیاسی و ئەمنیی هەرێمی کوردستان هەبێت، چونکە لە ناو دیدگای سیاسی ئەمریکاو رۆژئاوادا ناوچە کوردنیشینەکان بە هەموو بەشەکانیەوە ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕن لە داینامیکی ئاڵۆزی دەسەڵاتی ناوچەیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەو پێیەش پێشهاتەکانی تاران بە ناچاری کاریگەرییان لەسەر داینامیکی سیاسی دەبێت کە زۆر دوورتر لە سنوورەکانی ئێران درێژدەبێتەوە.
لە بەرامبەر ئەو پاشخانەدا پێویستە ڕووداوەکانی ئێستا نەک تەنیا وەک قەیرانێکی سەربازی کورتخایەن، بەڵکو وەک بەشێک لە پرۆسەیەکی سیاسی - مێژوویی  گەورەتر سەیر بکرێت، ڕەنگە ئێران لە خاڵی وەرچەرخان لە گەشەسەندن یان وێرانکردنی سیاسی خۆیدا بێت، دەرئەنجامی ململانێی ئێستا و بڕیارە ستراتیژییەکانی سەرکردایەتی نوێ دیاری دەکات کە ئایا وڵات وەک دەوڵەتێکی خۆڕاگرو بزوێنەری ئایدۆلۆژیاو عەقیدەی مەزهەبی درێژە بە ڕۆڵی پێشووی خۆی دەدات یان لە درێژخایەندا فۆرمێکی نوێی پراگماتیزمی سیاسی و ئابووری سەرهەڵدەدات، لە هەردوو حاڵەتەکەشدا ئایندەی ئێران لە نەزمی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕۆڵی سینتڕاڵ دەگێڕێت.

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی