حەکیم عەبدوالکریم

پرسی گەندەڵی لە فەزای سیاسیی عێراق و هەرێمی کوردستاندا، لە سنووری دیاردەیەکی ئابووریی پەتی یان بەهەدەردانی سامانی گشتی لایداوە و گۆڕاوە بۆ سێکتەرێکی پێکهاتەیی و سیستمی. ئەگەرچی تێڕوانینە باوەکان گەندەڵی وەک کورتهێنانی دارایی یان لاوازیی میکانیزمەکانی چاودێری پێناسە دەکەن، بەڵام قەیرانی ڕاستەقینە لە داڕمانی پێکهاتە هزری و ئەخلاقییەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، چونکە کاتێک گەندەڵی لە کایەی داراییەوە دەپەڕێتەوە بۆ ناو کایەکانی مەعریفە، دادوەری، ئایین و پەروەردە، جۆرێک لە "گەندەڵی هزری" بەرهەم دەهێنێت کە دەبێتە ژێرخانی سەرەکیی داڕمانە ئابوورییەکە. لەم دۆخەدا، ژینگەی سیاسی تووشی جۆرێک لە "دوگماتیزم" و داخراوی دەبێت کە تێیدا گرووپە دەسەڵاتدارەکان خۆیان بە تاقە خاوەنی حەقیقەت دەزانن؛ ئەمەش وا دەکات حیزب لە جێگەی دەوڵەت دابنرێت، سەرکردە بخرێتە سەرووی یاسا، و ملکەچیی کوێرانە ببێتە جێگرەوەی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و لێهاتوویی زانستی.

ئەم داڕمانە پێکهاتەییە بە ڕوونی لە مۆدێلی حوکمڕانیی ئایینیدا (ئیسلامی سیاسی) لە عێراق ڕەنگدەداتەوە، کاتێک ئایین دەکرێتە ئامرازێکی گەیشتن بە دەسەڵات و پاراستنی پێگەی ئابووری. مەترسیی گەورەی ئەم تەوژمە لەوەدایە کە بە پیرۆزکردنی فەزای گشتی، هەر ڕەخنەیەک لە سیاسەتە ئابووری و کارگێڕییە چەوتەکان وەک هێرش بۆ سەر پیرۆزییەکان و خودی ئایین وێنا دەکرێت، ئەمەش جۆرێک لە پارێزبەندی دەداتە بکەرە گەندەڵەکان و چەمکی "خوا" کە سەرچاوەی دادپەروەرییە، وەک قەڵغانێک بۆ شاردنەوەی نادادی بەکاردەهێنرێت. لە بەرەی بەرامبەردا، ئەزموونی هەرێمی کوردستان کە خۆی لەژێر چەتری دروشمی عەلمانییەت و ناسیۆنالیزمدا دەناسێنێت، نەک هەر نەبووەتە مۆدێلێکی باشتری دەوڵەتمەداری، بەڵکو تووشی جۆرێک لە "دووڕوویی پێکهاتەیی" هاتووە کە تێیدا فەزای ئابووری لە نێوان چەند بنەماڵە و گرووپێکی حیزبیدا قۆرخ کراوە. هێزە عەلمانییەکان لە ڕووی پێکهاتەییەوە تەواو تەسلیمی نەریتی عەشایەری و پشکی حیزبی بوون، ئەمەش دەسەلمێنێت کێشەکە لە ناونیشانی ئایدیۆلۆژیاکاندا نییە، بەڵکو لە "سایکۆلۆژیای زاڵ و زاڵکراو" دایە کە کۆمەڵگا بەسەر "ئێمە" و "ئەوان"دا دابەش دەکات و ڕێگە نادات چەمکی هاووڵاتیبوون جێگەی خێڵ و حیزب بگرێتەوە.

بۆ بەردەوامبوونی ئەم سیستەمە، دەسەڵاتی سیاسی پێویستی بە داگیرکردنی ئەو دامەزراوانە هەیە کە هۆشیاریی کۆمەڵایەتی بەرهەم دەهێنن، بە شێوەیەک کە زانکۆکان دەخرێنە ژێر چاودێریی پێوەرە حیزبییەکان، مزگەوتەکان دەکرێنە سەکۆیەک بۆ شەرعیەتدان بە دەسەڵات، و میدیاش لەبری گواستنەوەی ڕاستییەکان دەبێتە ئامرازی پڕوپاگەندە. فاکتەری یەکلاکەرەوە لە درێژەدان بەم داڕمانە، "بێدەنگیی ستراتیژی" یان سستیی ئەو هێزانەیە کە لە دەرەوەی بازنەی دەسەڵاتدان؛ چونکە گەندەڵی تەنها بە کرداری گەندەڵکاران ناگاتە ئەم ئاستە، بەڵکو بەهۆی بێدەنگی و پاساوهێنانەوەی ئەوانەشەوەیە کە خاوەن پێگەی مەعریفی و ئۆپۆزسیۆنن و نەیانتوانیوە پڕۆژەیەکی ڕاستەقینە بۆ گۆڕانکاری پێشکەش بکەن، کە ئەمەش هاوبەشییە لە تاوان و پشکی بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقیی گەورەیان دەکەوێتە ئەستۆ.

لە دەرەنجامی ئەم هاوکێشە ئاڵۆزەدا، عێراق و هەرێمی کوردستان زیاتر لە هەر شتێک پێویستیان بە شۆڕشێکی ئەخلاقی و پێکهاتەیی هەیە، چونکە ڕزگاربوون لەم قەیرانە بە گۆڕینی ڕووکاری دەسەڵات لە ئایینییەوە بۆ عەلمانی یان بەپێچەوانەوە بەدی نایەت. پرسیاری بنەڕەتی کورت نابێتەوە لەسەر ناسنامەی ئایدیۆلۆژیی حاکم، بەڵکو لەسەر ڕێژەی ملکەچبوونیەتی بۆ یاسا و کۆمەڵگا؛ چونکە کاتێک دەسەڵات خۆی لەسەر یاسا بزانێت، گەندەڵی دەبێتە سیستەمێکی جێگیر، بەڵام تەنها کاتێک کە هاووڵاتیبوون دەبێتە بنەما، یاسا دەخرێتە سەرووی سەرکردە، و بەرپرسیارێتی زاڵ دەبێت بەسەر گوێڕایەڵیدا، گەندەڵی کۆتایی دێت و دەوڵەت لەسەر بنەمای متمانە و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی بونیاد دەنرێتەوە.

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی