خوێنەری ئازیز، وێنای ئەوە بکە کە دەچیتە بەردەم دامەزراوەیەک بۆ ڕاپەڕاندنی کارێک. تۆ لەگەڵ خۆتدا چیرۆکێک هەڵگرتووە: هۆکاری هاتنت، نیگەرانییەکەت، بەڵگەکانت، ئەو شتەی پێویستت پێیە، و ئەو کاریگەرییەی کە بڕیارەکە دەتوانێت لەسەر ژیانت هەیبێت.
بەڵام دامەزراوە ناتوانێت لە یەکەم ساتدا هەموو ئەم چیرۆکە ببینێت. بۆ ئەوەی بتوانێت کار بکات، پێویستی بە ناو، خانە، ژمارە و چوارچێوە هەیە. لەوێدا تۆ دەبیتە "داواکەر"، "خاوەن دۆسیە"، "پێویست بە پشکنین"، یان لە هەندێک دۆخدا "کێشەدار".
ئەمە هەمیشە هەڵە نییە. هیچ دامەزراوەیەک بەبێ ناوکردن و دانانی چوارچێوە ناتوانێت دادپەروەرانە، ڕێکخراو و خێرا کار بکات. ئەگەر هیچ چوارچێوەیەک نەبێت، کارەکان تێک دەچن، مافەکان ناڕوون دەبن، و بڕیارەکان ڕەنگە بە خواست، کاتی فەرمانبەر یان تێگەیشتنی تاکەکەسی ببەسترێنەوە.
بەڵام کێشەکە لەوێوە دەست پێدەکات کە ناوەکە لە ئامرازی ڕێکخستنەوە دەگۆڕێت بۆ چوارچێوەیەک کە مرۆڤەکەی تێدا بچووک دەکرێتەوە. لێرەدا ئێمە ڕووبەڕووی دوو جۆر چوارچێوە دەبینەوە.
چوارچێوەی ڕێکخەر: ناوێکە کە کار ئاسان دەکات، ماف ڕوون دەکاتەوە و ڕێگای وەڵامدان دەکاتەوە. بۆ نموونە، کاتێک کەسێک وەک "پێویست بە هاوکاریی خێرا" دیاری دەکرێت، ئەو چوارچێوەیە دەتوانێت ببێتە هۆی ئەوەی دامەزراوە زووتر بجوڵێت و یارمەتیی پێویست پێشکەش بکات.
چوارچێوەی داخەر: بە پێچەوانەوە، ناوێکە کە مرۆڤ دەخاتە خانەیەکەوە، بەڵام ڕێگای ڕوونکردنەوە، تانەدان یان گۆڕینی دۆخەکەی لێ دەگرێت. بۆ نموونە، کاتێک کەسێک تەنها بە "مەترسی"، "ناشایستە" یان "کێشەدار" ناودەبرێت، بەبێ ئەوەی هۆکارەکەی بۆ ڕوون بکرێتەوە، ناوەکە دەبێتە زیاتر لە وشە. دەبێتە چوارچێوەی مامەڵەکردن.
با سەرنجی ئەم دوو جۆرە دەربڕینە بدەین:
دەربڕینی یەکەم: "مامەڵەی ئەم کەسە ڕاگیراوە، چونکە لە چوارچێوەی 'کێشەدار' دایە"
دەربڕینی دووەم: "مامەڵەی ئەم هاووڵاتییە پێویستی بە پشتڕاستکردنەوەی بەڵگەنامەی دووەم هەیە، بۆ ئەوەی بڕیاری لەسەر بدرێت."
لە دەربڕینی یەکەمدا، ناوەکە زۆر کار دەکات، بەڵام کەم ڕوون دەکاتەوە. خوێنەر یان هاووڵاتی دەزانێت کە مامەڵەکەی ڕاگیراوە، بەڵام نازانێت "کێشەدار" بە مانای چییە، چ بەڵگەیەک پشتیوانی لێ دەکات، و چۆن دەتوانرێت ئەو دۆخە بگۆڕدرێت.
لە دەربڕینی دووەمدا، کەسەکە هێشتا وەک "هاووڵاتی" دەبینرێت. کێشەکەش وەک ناوێکی گشتی و تۆمەتئامێز پێشکەش ناکرێت، بەڵکو وەک هەنگاوێکی دیاریکراو دەردەکەوێت: پێویستی بە پشتڕاستکردنەوەی بەڵگەنامەی دووەم هەیە. لەوێدا ڕێگای چارەسەر هەیە، چونکە هۆکارەکە ڕوونە.
لەم خاڵەدا خوێنەری وشیار تەنها وشەکە نابینێت. ئەو ئەو زنجیرەیەش دەبینێت کە لە دوای ناوەکەوە دێت. چونکە کاتێک ناوێک دەبێتە چوارچێوە، ئەمە کۆتایی نییە، بەڵکو سەرەتایە. ئەم چوارچێوەیە دواتر دەتوانێت ببێتە ڕێسا. ڕێساکە دەتوانێت ببێتە ڕێکار. ڕێکارەکە دەتوانێت ببێتە بڕیار. و بڕیارەکە لە کۆتاییدا دەچێتە ناو ژیانی مرۆڤەکەوە.
بۆیە، کاتێک لە فۆڕمێک، نامەیەکی فەرمی، بڕیارێکی دامەزراوەیی یان سیستەمێکی ئەلیکترۆنیدا ناوێکی فەرمیت پێ دەدرێت، پرسیارەکە تەنها ئەوە نییە: "ئەم ناوە ڕاستە یان نا؟"
پرسیارە قووڵترەکە ئەوەیە: ئەم ناوە چ دەکات؟
ئایا مافەکانت ڕوونتر دەکات، یان دەنگت کەمتر دەکاتەوە؟
ئایا ڕێگای وەڵامدانت بۆ دەکاتەوە، یان دەرگای پرسیارکردنت لێ دادەخات؟
ئایا ئەو کەسەی لەم خانەیەدا دانراوە، هێشتا دەتوانێت کەرامەت، چیرۆک و دۆخی خۆی تێدا ببینێت؟
یان تەنها دامەزراوە دەتوانێت لە ڕێگای ئەو خانەیەوە بیبینێت؟
هیچ سیستەمێک بەبێ ناو و چوارچێوە کار ناکات. بەڵام هەر ناوێک کە لەسەر مرۆڤ دادەنرێت، پێویستی بە ڕوونی، بەڵگە، ڕێگای ڕاستکردنەوە و بەرپرسیارێتی هەیە. ئەگەر ئەمانە نەبن، ناوەکە لە ئامرازی ڕێکخستنەوە دەگۆڕێت بۆ سنوورێک کە مرۆڤەکە لەناویدا بچووک دەکرێتەوە.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی