جەعفەر عەلی

   خوێندنەوەی چەمکی سیاسەت، بەریەککەوتن، گفتوگۆ و جوڵەی دیپلۆماسی، تا بە ماف و داواکاری و خەونی سیاسی دەگات، تا ئەندازەیەکی گەورە پابەندی ئەو ژینگە سیاسی و کۆمەڵایەتییەیە، کە کارەکتەرە جیاوازەکان وەک یاریزان لەنێویدا یاری دەکەن. هیچ کاتێک سیاسەت وەک چەمکێک، لە دەرەوەی ژینگە سیاسییەکەیدا، نە لێکدانەوەی بابەتی بۆ دەکرێت، نە مانای تەواو وەردەگرێت. واتە بۆ خوێندنەوەی پەیوەندی سیاسەت بە ژینگەی واقیعی و خەونی گروپێکی سیاسی و نەتەوەییەوە، پێویست دەکات ئەو پشێوی و ئاڵۆزییە ببینین، کە دەشێت لە نێوان ژینگەی سیاسی و ئەو خەون و هیوایەدا ڕووبدات، کە گروپێکی کۆمەڵایەتی، گەلێک، یان هێزێکی سیاسی وەک ئامانج و ستراتیجی مێژوویی و ناسنامەی خۆی سەیری دەکات. مرۆڤ کاتێک لە ئاستی ئەم پەیوەندی و کاریگەرییە چاودابخات، ناتوانێت بابەتییانە خوێندنەوە بۆ سەرجەمی جوڵە و ئەنجامە سیاسییەکانیش بکات.
    هەندێکجار ژینگەی سیاسی پێشمەرجی دیاریکراوی خۆی هەیە، ئەو پێشمەرجانە، نە لە توانای کارەکتەرێکی سیاسی، نە لە توانای گروپ و هێزێکی کۆمەڵایەتیدا هەیە، بتوانێت بەگوێرەی خواستی خەونە ڕەنگاڵەییەکانی خۆی دەستکاری بکات و چۆن بخوازێت وەها دایبڕێژێتەوە.
   واقیعی سیاسی مانای ئەوە نییە لەبەردەمیدا بە تەواوی چۆک دابدەیت، بەڵام دەبێ ئەو ڕاستییە بزانین، هێزی ئەوەی دەبێت لە دەرەوەی هێزی بکەرە سیاسییەکاندا مەرجەکانی خۆی بسەپێنێت. هەر بکەرێکی سیاسی، هەر گروپ و پارتێکی سیاسی، دەتوانێت لەباری تیۆرییەوە دروشمی سیاسی و نەتەوەیی گەورە بە بنەما بگرێت، بەڵام کاری مرۆڤی سیاسی و ئەقڵی ستراتیجی، سیاسییەک هۆشاری و دووربینی سیاسی هەبێت، ئەخلاق وەک بەشێک و بنەمایەکی گرنگی سیاسەت ببینێت، هەمیشە هەوڵدەدات دروشمەکان لەگەڵ ژینگەی سیاسی و واقیعە کۆمەڵایەتییەکەدا بگونجێنێت، چونکە لەنێوان سیاسەت و واقیعدا ڕووبەرێکی فراوان، کارەکتەری ناوچەیی و نێودەوڵەتی زۆر هەن، هەموو ئەمانەش کاریگەریان بەسەر بردنەپێش، یان بەتاڵکردنەوەی ئەو پرەنسیپ و بنەما تیۆریانەوە دەبێت، کە هێزێکی دیاریکراو کاریان لەسەر دەکات.
   هێزێکی سیاسی وەک چۆن دەشێت لە ئاستی ناوەکیدا لەگەڵ هێز و گروپە سیاسییەکانی دی گرفتی پەیوەندی، سازان و ئایدیۆلۆجی هەبێت، بە هەمان شێوە دەشێت لە ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتیشدا گرفتی ستراتیجی گەورەی هەبن. ڕەنگە بۆ ئێمەی کورد لە هەر نەتەوەیەکی دیکەی سەر ئەم ڕووی زەمینە گرفتەکان، چ لە ئاستی ناوەکی، چ لە ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا، زیاتر ڕوون و ئاشکرا بن.
   ئەوەی دوێنێ لە دیمەشقەوە و لە کۆشکی گەل، ئەزموونی ڕۆژئاوا و هێزەکانی سوریای دیموکرات لەسەر زاری مەزڵوم عەبدی فەرماندەی ئەم هێزانە وەک پەیامی هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە و تێکەڵبوون لەگەڵ دامەزراوە سیاسی، ئیداری، قانونی و سەربازییەکانی سوریای نوێ بەرگوێمان کەوت، بەرهەمی ئەم هاوکێشە ناوەکی، ناوچەیی و نێودەوڵەتییەیە، کە ئێمە وەک کورد تەنها خاڵێکی بجووکین لەنێو هاوکێشەکەدا.
   پەیامەکەی عەبدی بۆ هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە، دروست دەرناچێت تەنها لەو ڕوانگەیەوە لێکبدرێتەوە، ئەوە کوردە سیزیف ئاسا هەنگاو بەرەو لوتکە دەنێت و سەرلەنوێ غلۆر دەبێتەوە، بەڵکو دەبێت کۆی ئەو هاوکێشە و ململانێ و بەرژەوەندییە سیاسی و ئەمنی و ئابووررییانەش ببینین، کە ناهێڵێت کورد لە هەنگاو بەرەو لوتکەکە بەردەوام بێت. لە خوێندنەوەی هاوکێشەی سیاسی و بەریەککەوتنی سیاسیدا، تەنها کورد بوونی نییە، بەڵکو زۆر لایەنی دیکەیش هەن و دەبێت هێز، پەیوەندی، ستراتیج، کاریگەری و بەرژەوەندی ئەوانیش لەنێو کۆی هاوکێشەکەدا وەک خۆی و بە قورسایی خۆیەوە ببینرێت. ئەقڵانییەت و لۆجیکی سیاسی ئەوە نییە، لە یەک گۆشەنیگای سۆزدارییەوە، یان لە یەک ڕەهەندی ئایدیۆلۆجییەوە، ڕووداوەکان بخوێنینەوە، بەڵکو خوێندنەوەی بابەتی ئەوەیە کاتێک قسە لە ڕووداوێک دەکەین، تەواوی کارەکتەرەکان بهێنینە سەر نەخشە و هێز و پێگە و کاریگەرییە هەمەچەشنەکانیشیان ببینین.
   لە گەیشتنی بەڕێوەبەرێتی خۆسەر و هەسەدە لە ڕۆژئاوای کوردستان بە دۆخی ئەمڕۆ و ڕاگەیاندنی تێکەڵبوونەوەی بە دیمەشق، گومان لەوەدا نییە هەڵە و کەموکورتی لە کورد لە بەشەکانی دی و دەسەڵاتی کوردانی ڕۆژئاواش خۆی بوونی هەبووە، ئەمە خودی مەزڵوم عەبدی خۆیشی لە چاوپێکەوتنی لەگەڵ کەناڵی ئاسمانی ڕووداودا دانی پێداناوە، واتە عەبدی ناخوازێت کۆی ئەنجامە نەرێنییەکان بخاتە ئەستۆی ئەویدی و خۆیشی وەک پاڵەوان نمایش بکات، لە کاتێکدا دەیان دەرفەت و نمونەی ئەو خۆنمایشکردنەی وەک پاڵەوان لە گیرفانەکانی پۆشاکە سەربازییەکەیدا بوونی هەیە،  ئەم ڕەفتارە سیاسی و بەها ئەخلاقییەی عەبدی تا ئێستا لە کەم سەرکردەی کورد بینراوە، کە بە جورئەتەوە دان بە بەشێک لە هەڵەکانیدا بنێت.
   دۆخی ڕۆژئاوای کوردستان لە دوای دەستئاوەڵاکردنی هێزەکانی دیمەشق، ئەنکەرە و تەواوی نەیار و ناحەزانی ئەزموونی کوردان لە ڕۆژئاوا، چیتر دۆخی ئەوە نەبوو لە توانای هێزەکانی سوریای دیموکرات و عەبدیدا هەبێت پێش بە مەترسییەکانی بگرێت، تاکە هۆکار بۆ پێشگرتن بە هەرچی زیاتر ئەو نەزیفی خوێنەی لە شێخ مەقسود و ئەشرەفییە وەک سەرەتا دەستیپێکرد، داننان بوو بەو واقیعە نوێیەی نەخشەکەی وەک دیارییەکی ئاڵتونی خرابوویە بەردەم پیاوی یەکەمی کۆشکی گەل، ئەحمەد شەرع لە دیمەشق. کاتێک لاسەنگی هاوکێشە سیاسییەکە نادیدە دەگرین، ئیدی دەتوانین بەخواستی خۆمان چۆن بخوازین ئاوا بکەرە سیاسییەکان تۆمەتبار بکەین، ئاخر خۆ مەزڵوم عەبدی خۆیشی بە زمانێکی سادە و ڕەوان بە هەمووانی گووت: "هەر کەس چارەسەرێکی باشتری لایە بۆ هێزەکانی سوریای دیموکرات با پێمان بڵێت".  
   کاتێک قسە لە هاوسەنگی هێز دەکەین، مەبەستمان ئەوە نییە لەبەرئەوەی لەنێو هاوکێشەکەدا لایەنە بێ هێزەکە کوردە، ئیدی دەبێت کورد بنەماکانی هێز و ئیرادە و باوەڕ بەخۆی و بە ڕەوایەتی پرسەکەی لەدەست بدات، بەڵام دەبێت بزانین هێز و ئیرادەی ناوەکیش هەرچەندێک بێت سنورێکی هەیە و هێز و تەکنەلۆجیای لەخۆی بەهێزتر لە توانایدا دەبێت لە خاڵێکدا بیوەستێنێت. لەم هاوکێشە نوێیەدا هێزی ڕۆژئاوا لەو خاڵەدا وەستێنرا، کە ئەگەر سەرکێشی هەرزەکارانە بکرایە لە ڕووی سیاسی و چەکدارییەوە، بە ئەگەری زۆرەوە دوورنەبوو نمونەیەکی غەززەی کوردیش لە ڕۆژهەڵات ببینرێت.  کاتێک دەخوازین دۆخی نوێی پەیوەندی ڕۆژئاوا بە دیمەشقەوە بخوێنینەوە، هاوسەنگی ناوچەیی و نێودەوڵەتی، بەرژەوەندی ئابووری و ئەمنی، پشتیوانی و دانپێدانانی نێودەوڵەتی لە ڕووی قانونییەوە، پیلانگێڕی ناوەکی و دەوڵەتانی دراوسێ، ڕەنگە زۆر ڕەگەزی دیکەی شاراوەش هەبن، کە بۆ ئێمە نەزانراو بن، هەموو ئەمانە بەسەریەکەوە دەبێت ببینرێن. چونکە بە تەنها بوونی ئامانج و خواستی سیاسی ئێمە وەک کورد ناتوانێت یارییەکانی نێوهاوکێشەکە بەڕێوەببات و بەخواستی خۆی ئاراستەی بکات، دەکرێ ئێمە لە ڕووی فیکری و سیاسییەوە ئامانجی نەتەوەیی ڕەوامان هەبێت، بەڵام لە دۆخێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی دیاریکراودا لە توانادا نەبێت ئەو ئامانجانە بهێنرێنەدی.
   "ئێمە نەتەوەین، پێویستە دەوڵەتێکمان هەبێت"، ئەم دیدەی (ئیلیا قەدوری) لە هەموو بارودۆخێکدا تێزێکی سیاسی سەرکەوتوو نابێت، قەدوری دەچێتە نێو پرۆسەی سیاسییەوە، نەک تەنها ناسنامەی کولتوری، لێرەوە جۆرێک لە پارادۆکس لەنێوان ناسیۆنالیزم و واقیعی سیاسیدا دروست دەبێت.
   جیاوازی لەنێوان ئەوەی دەمانەوێت و ئەوەی لە توانادا هەیە بەدیبهێنین، دوو شتی تەواو جیاوازن. بەشی یەکەم (ئەوەی دەمانەوێت)، خەون و خەیاڵ و ئامانجی سیاسی ڕەوایە لە ڕووی نەتەوەیی و ئەخلاقی و مرۆییەوە، بەڵام گرێدراوی بەشی دووەمە، واتە هێزی هێنانەدی ئەم ئامانج و خەیاڵە سیاسییە. بۆ نموونە ئێمە وەک کورد، خاوەنی زمان، مێژوو، جوگرافیا و ناسنامەی کولتوری تایبەت بەخۆمانین، خەونی ئەوەشمان هەبووە، یان هەیە ئەو مافە لە خانەی سیاسیدا، واتە بوونی دەوڵەتدا فۆرمەلە بکەین، بەڵام ئەوەی دەمانەوێت و دەیخوازین، جیاوازە لەوەی کە دەتوانین، یان لە توانادا هەیە پێیبگەین.
   بوونی بنەما سیاسی و کولتورییەکان بەس نین بۆ ئەوەی بگەیت بە ئامانجی سیاسی و بوونی دەوڵەت، چونکە زۆر مەرج و بنەمای دیکە لە دەرەوەی ئەو خەیاڵە سیاسییە ناوەکییەوە، کە هەندێجار تەنها لە ئاستی سۆز و گوتاری سۆزداریدا جێگە دەگرێت، بڕیار لە بوونی پڕۆژەی نەتەوەیی و مافی نەتەوەکان دەدات. بە مانا دەبێت لە دوو ئاستدا ژینگە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکە هەڵبسەنگێنین، یەکیان ئاستی ناسیۆنالیستییە (چیمان دەوێت)، ئەویدیکەیش ئاستی سیاسییە (دەتوانین چی بەدەستبهێنین). سیاسەتیش جگە لە پرۆسەی گونجاندن لەنێوان ئەم دوو ئاستەدا شتێکی دیکە نییە. لێرەوە دەبێ وردتر سەیری کۆی بکەرەکانی نێو گۆڕەپانێکی سیاسی بکرێت، نەک گوتاری سۆزداری پەلکێشی دونیای خەیاڵ و دابڕان لە ژینگەی سیاسی و کۆمەڵایەتی پرسەکەمان بکات، واتە واقیعییەتی سیاسی بایەخی گرنگی خۆی هەیە و زۆر مەرج لە سەرووی مەرج و توانا ناوەکییەکانەوە دەسەپێنێت، بەڵام هەرگیز ئەوە بە مانای دەستبەرداربوون لە ئامانج و هیوای نەتەوەیی نایەت، چونکە ئامانج شتێکە و ڕێگەی گەیشتن بە ئامانج شتێکی دی. هەندێکجار هێزی ناوەکی و هاوسەنگی ناوچەیی و نێودەوڵەتی، کە دەبن بە بەرهەمهێنەری فۆڕمێک لە واقیعییەتی سیاسی، گروپە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ناوەوە ناچار دەکات پلەبەندی بۆ ماف و داخوازییەکانیان دابنێن، واتە لە دۆخی وەهادا پلەبەندی سیاسی تەنها بڕگەیەکی زمانەوانی ئاسایی نامێنێت، بەڵکو دەگۆڕێ بۆ پرەنسیپێک، زۆر ئاقڵانەتر و واقیعیتر دەبێت لە هەوڵدان بۆ هێنانەدی ئامانجێک، کە جگە لەوەی شکست تێیدا مسۆگەرە، هیچ بنەمایەکی ئەقڵانی سیاسی و ئەخلاقیشی تێدا نییە. بە بڕوای ئێمە، ئەگەر گەرەکمان بێت دواپەیامی مەزڵوم عەبدی بەگوێرەی ئاڵۆزی هاوکێشە سیاسییەکە ببینین، دەبێت بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە و تێکەڵبوون بە دامەزراوە سیاسی، سەربازی، ئیداری و قانونییەکانی سوریای نوێ لە کۆی ڕەهەندەکانییەوە بخوێنینەوە، نەک بە ڕوانینێکی سۆزدارانە، یان هەڵوێستێکی بچووکی سنوردار و دیدگا و لێکدانەوەی ئایدیۆلۆجی، چۆن بخوازین بەم جۆرە و بەخواستی دڵی خۆمان تۆمەت، نەک ڕەخنە دابەش بکەین.         

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی