هاکان فیدان، بوقی جەنگ و خوێن
هاکان فیدان، ڕاستە کارەکتەرێکی ناو حکومەت و دەسەڵاتەکەی ئەردۆگان و حیزبەکەیەتی، بەڵام تەنها وەک کارەکتەرێکی ئاسایی سیاسی و دیپلۆماسی دەوڵەتی کارناکات. ئەو ئێستا وەزیری دەرەوەی تورکیا و ئەقڵی پشت هەر نەخشە و پلانێکی دەوڵەتیشە دژ بە کورد. فیدان، لە هەر کوێ دوو کەس دژ بە کورد پیلانگێڕی بکەن، ئەو ئەگەر هەردووکیان نەبێت، یەکێکیانە. ئەو هەڵگری گوتارێکی توندی دژە کورد و هەر گفتوگۆیەکیشە ئەگەر دەستکەوتێکی بۆ کورد، نە تەنها لە باکور، بەڵکو لە ڕۆژئاوا، باشور و ڕۆژهەڵاتیش، تێدابێت. فیدان، چ ئەو کاتەی بەرپرسی دەزگای میتی تورکی و چ ئێستایش کە وەزیری دەرەوەی ئەو وڵاتەیە، بە هەموو هێزییەوە لە هەردوو ئاستی هەواڵگری، سیاسی و دیپلۆماسی کاریکردووە، تا شکست بە هەر پڕۆژەیەکی کوردی بهێنێت. ئێستا و دوای ئەوەی بەشێکی گرنگ لە ستراتیژی ئەمنی و جیۆسیاسی ئەنکەرە لە ڕۆژئاوا، ئەوەی پەیوەندیدارە بە کورد، هاتووەتەدی، ئینجا پەیام بۆ بەغدا دەنێرێت تا ئەڵقەی دووەمی زنجیرە دراماکەی ئەنکەرە-دیمەشق، سەبارەت بە ئەزموونی کوردانی سوریا، لەسەر قەوارەی هەرێمی کوردستان دووبارە بکرێتەوە.
تورکیا، ئەگەر بە ئاشکراش لە ئاستی فەرمیدا نەیگوتبێ، ئەوا لە ئاستی زمانی سیاسی و دیپلۆماسی، پەیوەندی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا، ئەوەی نەشاردووەتەوە، کە پلانی هاتنەناوەوەی سەربازی لە هەرێمی کوردستاندا هەیە، پلانێک گەورەتر و جیاوازتر لەوەی چەندین ساڵە لە خاکی هەرێمدا جێبەجێی دەکات. بۆ ئەمەش چاوەڕوانی ئەو دەرفەت و کاتە دەکات، کە پێیوایە بۆ پرۆسەیەکی وەها گونجاو بێت و کۆمەکی پێدەکات.
ئێستا ناوچەکە لەبەردەم ئەگەری جەنگێکی کراوە دایە، سوریا لەڕێی پشتیوانی ناوچەیی، عەرەبی و ئیسلامی و نێودەوڵەتی، خەریکی یەکخستنەوەی جوگرافیا و ئیدارە و کۆنتڕۆڵی جومگە گرنگەکانی ژیانی ئابووری و ئەمنییە. عێراق، دوای زیاتر لە سێ مانگ لە هەڵبژاردن، سەرقاڵی ململانێی نێوخۆیی شیعە-سوننە و بڕیاردان لە پرسی یەکلاکردنەوەی پۆستی سەرۆک وەزیرانی وڵاتەکە دایە. پارتی و یەکێتیش، دوای ساڵێک و چوار مانگ لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان، هێشتا نەک کابینەی نوێیان پێکنەهێناوە، بەڵکو بە هەمان ڕیتمی داخران بەسەر بەرژەوەندی حیزبی و سیاسی، خەریکی درێژەدان بە هەمان ململانێی کوردکوژی و هەرچی زیاتر وێرانکردنی ناو ماڵی کوردین. دۆخی ئێرانیش، لەبەردەم ئەگەری جەنگێکی چاوەڕوانکراودا ماوەتەوە، ئەم وڵاتە لە ناوەوە توشی دۆخێکی ئەمنی و ئابوری تەواو خراپ بووەتەوە، لە ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتیشدا، تا ڕادەیەکی زۆر ڕووبەر و هێزە پرۆکسییەکانی یان لەدەستداوە، یان بەرەو لاوازییەکی تەواو چوون، گومانیش لەوەدا نییە، هەر ڕووداوێکی بەریەککەوتنی ئەمریکا-ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، کاریگەری ڕاستەوخۆی بەسەر دەرکەوتنی جوڵەی سیاسی و سەربازی نوێ لە ناوچەکە دادەنێت، کە دوورنییە عێراق و هەرێمی کوردستان دوو سەرزەمینی ئەم جوڵە نوێیانە بن.
ململانێ و مەترسی
ئێستا سوننەی عێراق لە ئاستی باڵادا، لە نەشئەی سەرکەوتنی سوننەی جیهادی سوریا و توندکردنەوەی فشارەکانی ترەمپ بۆ سەر ماڵی شیعەی نزیک لە ئێران و مالکی، وەک بەربژێری سەرۆک وەزیرانی ئەو ماڵی شیعییەدا دەژین. کۆنە بەعسی و شانە نوستووەکانی ئەو حیزبەش، لەڕێی ڕەغەدی کچی سەدام حوسێنەوە لە ئوردونەوە بەرەو دیمەشق و گفتوگۆ لەگەڵ شەرع کەوتوونەتە جوڵە. جوڵەی ڕەغەد و بەعس، بە دڵنیایی بێ پشتیوانی ناوچەیی و نێودەوڵەتی نییە، هەرگیز جوڵەی وەها و لە دۆخی وەک ئێستای ناوچەکەدا لە بۆشاییەوە نایەت، بۆیە بە ئەگەری زۆرەوە ئەم جوڵانە و قسەکردن لە ئامادەکردنی دەیان هەزار چەکداری کۆنە بەعسی، ئەگەر ئەو زانیاریانە تەواو دروست بن، دەبێت بە ئاگاداری دەزگا هەواڵگرییەکانی ئەمریکا و بریتانیا و هەندێ لە دەوڵەتانی ناچەکەش بێت. وێڕای ئەوەی ئەگەر دیمەنەکانی پەلاماری دیمەشق بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە بێنینە بەرچاومان، تایبەت لە شوێنێکی وەکو ڕەققە، دەبینین کارەکە چەند لەڕێی هێزەکانی دیمەشقەوە ئەنجامدرا، هێندە و زیاتریش لە ڕێگەی ئەو شانە نوستووانەوە جێبەجێکرا، کە لە ناوەوەی هێزەکانی هەسەدە و هۆزە عەرەبییەکانی ناوچەکەدا پێشوەختە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەزموونی ڕۆژئاوا ئامادەکرابوون. بۆیە دروستکردن و پارەدارکردنی هەمان ئەو شانە نوستووانە لە عێراق و هەرێم، نابێت نادیدە بگیرێن.
هەموو ئەم ڕووداو و جوڵانە، هاوشانی زمانی هەڕەشەئامێزی هاکان فیدان، جگە لە بوونی مەترسی جددی، هیچی تریان بۆ کورد پێ نییە. دەوڵەتی تورکیا، خەو بەوەوە دەبینێت، کە هەر هێرشێکی سەربازی بۆ سەر خاکی ئێران، جۆرێک لە شێواوی بۆ دۆخی ناوچەکە بەگشتی دەهێنێت، لەنێویشیاندا ڕەنگە عێراق پشکی شێری لەو شێواوییە بەربکەوێت. واتە شێواوی دۆخی عێراق بە هەرێمی کوردستانیشەوە، دەبێتە ئەو دۆخ و دەرفەتە خوازراوەی، کە دەوڵەتی تورکیا دەیخوازێت و فیدان وەک پەیام و هەنگاوەکانی داهاتووی جوڵەی وڵاتەکەی ئاراستەی عێراق و هەرێمی دەکات. بەجۆرێک کاتێک ئەوە ڕوودەدات، ئەنکەرە بەهێزی گەورەترەوە دەچێتە ناوچە سنورییەکان، تایبەت ئەو ناوچانەی بە پێگەی پارتی کرێکارانی کوردستان ناسراون، ئامانجەکەش تەنها یەک شتە، کۆتاییهێنان بە بوونی سەربازی PKK و PJK .
بوقەکەی هاکان فیدان و کورد
هەندێ لێدوانی فەرمی و دیمەنی دۆخی ناسەقامگیر لە ناوچەکەدا هەن، هەرچی زیاتر گومانەکان بەرەو ئەوە دەبەن، مەترسییەکان لەوە گەورەتر بن، کە سیاسییەکانی کورد بە خەمساردییەکی زۆرەوە، بەدیار شکاندنی ملی یەکترییەوە چوارمەشقی بەرانبەری دانیشتوون. گۆڕانکارییەکانی دوای ٨ دیسەمبەری ٢٠٢٤ و ڕووداوە دراماتیکییەکانی ٦ی کانوونی دووەمی ئەمساڵ بۆ ئێستا، پێماندەڵێن نەک تەنها سوریا، بەڵکو کۆی دۆخی ناوچەکە لەبەردەم ئەگەری داڕشتنەوەی دەسەڵات و سیستمی سیاسی دایە، نەک داڕشتنەوەی جوگرافیا.
لە ئەگەری بەرپابوونی هەر جەنگێکی نوێ لە ناوچەکەدا، ئەوەی بە پلەی یەکەم دەکەوێتە بەردەم گۆڕانکاری، دەسەڵات و سیستمی سیاسییە، نەک جوگرافیا. ئێران ڕەنگە پاڵێوراوی یەکەم و عێراق و هەرێمی کوردستانیش پاڵێوراوی دووەمی ئەم گۆڕانکاریانە بن. کاتێک ئێران لە ژێر فشاری گەورەی سیاسی، ئابوری و سەربازی دایە، ئیدی فشارەکان بۆ سەر عێراق و هەڕەشەکانیش بۆ سەر هەرێمی کوردستان هەم گەورەتر، هەم ڕوونتر دەردەکەون. ئەو فشار و هەڕەشانەی لەڕێی بوقەکەی فیدانەوە دەردەچێت، پەیوەندی ڕاستەوخۆی بەم ئەگەری گۆڕانکاریانە و ئەو خەونە نەزۆکەوە هەیە، کە هاوشێوەکانی وەک هاکان فیدان بردیانە ژێر گڵ.
فیدان، لە دوایین چاوپێکەوتنی لەگەڵ (CNN TURK)، بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەکات، دوای کۆتاییهێنان بە دۆسیەی سوریا، سەکۆی فشار و هەڕەشەکان دەگوازینەوە بۆ دۆسیەی عێراقی، پێویستە لەسەر عێراقییەکان بە ژیرانە مامەڵە بکەن و وانە و پەندیان لەو ڕووداوانە وەرگرتبێت، کە لە سوریا ڕوویاندا. مەبەستی فیدان ئەوەیە، دوای ئەوەی بە بۆچوونی ئەو (کوردە تیرۆریستەکانی) سوریامان لەناوبرد، ئینجا نۆرەی ئەو (تیرۆریستە کوردانەیە)، کە لە خاکی عێراقدان، کە مەبەستی پەکەکەیە. ئەوە لەکاتێکدا، وەزیری بەرگری ئەو وڵاتەش، یەشار گیولەر، پلانی تورکیای لە باکوری سوریا ئاشکرا کرد و گوتی، ناکشێینەوە.
هەموو ئەو جوڵە خێرا و ڕووداوانەی لە ماوەی ساڵێک و چەند مانگێک لەم ناوچەیەدا، تایبەت لە ئێران و سوریا ڕوویانداوە، نەک تەنها چارەنوس و دۆخی پەکەکە، بەڵکو دۆخی کوردی بەگشتی خستووەتە بەردەم داڕشتنەوەیەکی تازەوە، دۆخێک پێویست دەکات، بەر لەوەی پڕیشکی ئاگرەکەی لەڕێی کەناڵی جیاجیاوە بگاتە ناو دڵی هەرێمی کوردستان، دەبێت پێداچوونەوەیەکی گشتی بە تەواوی ئەو پەیوەندییە ناوەکی، ناوچەیی و نێودەوڵەتیانەدا بکرێتەوە، کە کورد لە هەر شتێکی تر زیاتر بۆ مانەوەی ئەزموون و قەوارەکەی لە هەرێمی کوردستان پشتی پێدەبەستێت. ئەگەر نەڵێم هەمووی، چونکە خۆشمان گوناهی کەممان نەکردوون، لەوانەیە بەشی هەرە گەورەی شکستی جوڵانەوە سیاسی و چەکدارییەکانی کورد، بەرهەمی ئەو خۆشخەیاڵییە بێت، کە لەسەر گوتاری پراگماتی و بەرژەوەندیخوازانەی دەرەوەکی بونیادنراوە. ئەگەر دوور نەڕۆین، هەر لەو کاتەی ڕۆژئاوا لەسەر سفرەیەکی ئامادە خرایە بەردەست ئەنکەرە-دیمەشقەوە، هەمانکات شارێکی سیمبولی وەک کۆبانێ لەبەردەم گەمارۆیەکی توندی نائەخلاقی و نامرۆیی هەمان ئەو دەوڵەتانە دایە، دنیای دەرەوە لەسەر زاری جان نویل بارو، وەزیری دەرەوەی فرەنسا، لە ٥ شوباتی ئەمساڵدا، لە کۆبوونەوەی لەگەڵ نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێم، دڵنیایی دەدات و دەڵێت: نە هیچ هەڕەشەیەک بۆ سەر هەرێمی کوردستان قبوڵ دەکەین، نە دەستەوەستان دەمێنین. ئەوە لە کاتێکدا سەدانجار ئەم ڕستە ڕەنگاوڕەنگانە بەرانبەر ئەزمونی کوردانی ڕۆژئاواش کراون.
هەرێم، تایبەت پارتی و یەکێتی، گرنگە لەوە تێبگەن، قومار لەسەر بەڵێن و پەیوەندی سیاسی، یان هەر فۆرمێک لە پەیوەندی لەگەڵ ترەمپ ناکرێت. ترەمپ، دیاردەیەکی نامۆی ناو دنیای سیاسەت و پەیوەندی ئەمریکایە، نە خاوەنی بریاری جێگیرە و نە دەتوانرێ بخوێندرێتەوە. ترەمپ، کە توانی بە بەرچاوی هەموو دنیاوە، بە بڕیارێکی تاکڕەوانە و بازدان بەسەر کۆی پرەنسیپە سیاسی و دیپلۆماسی و یاساییەکانی وەک سەروەری دەوڵەتان، نیکۆلاس مادۆرۆ، لە ٣ کانوونی دووەمی ئەمساڵ، لە ژووری نووستنەکەی لە کاراکاسەوە بگواسێتەوە بۆ نیویۆرک، زۆر ئاساییە لە شەو و ڕۆژێکدا لەگەڵ ئێران، یان شیعەی عێراق، جەنگ، یان ڕێککەوتن بکات. یان لەڕێی سوریا و تورکیا و هەندێ وڵاتی عەرەبی و ئیسلامی کەنداوەوە، حەشدی شەعبی، بەربداتە گیانی کورد و ئەزموونەکەی، هەر وەک چۆن دەشێت، ناوکی گروپێکی چەکداری کۆنە بەعسی لەڕێی سوریا و ئوردونەوە بەربداتە گیانی بەغدا و مێزەری ڕەشی شیعەکانی نێو مەزهەب و بزنس بەرەو تاران بفڕێنێت، تایبەت ئەگەر ئاگاداری ئەوە بین، کە لەسەر زاری بەرپرسانی باڵای یەپەگە و هەسەدەوە ئەوە راگەیەنرا، ئەمریکا داوای لە هەسەدە کردووە ئسەڕی حەشدی شەعبی بکات، بەڵام ئەوان ڕەتیانکردووەتەوە، بۆیە دەشێت ئەم بیرۆکەیە هەر زیندووبێت و لەبری نەخێرەکەی هەسەدە، بەڵێی دیمەشق بۆ هەمان پرۆسە وەرگیرابێت، واتە هەم کورد، هەم حەشد لەم هاوکێشە تازەیەدا دەکرێ وەک دوو بەرەی جیاواز لە ناوەوەی عێراق ببینرێن، بەڵام وەک یەک ئامانجی هاوبەشی ناوچەیی و نێودەوڵەتی لەم هاوکێشە تازەیەدا ڕووبەڕووی هەمان چارەنوس ببنەوە.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی