بە زۆر هۆکار ڕەوشی زمانی کوردی لە کوردستاندا تراژیدییە، لە ماوەی سەدساڵی ڕابردوودا کورد وەک نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت پرۆسەیەک بووە بۆ توانەوەو لەناوچوون، بێگومان ئەم ڕەوشە لەگەڵ باشووری کوردستاندا زۆر بەراورد ناکرێت، چونکە هەر لە سەرەتای هاتنی ئینگلیز و دامەزراندنی دەوڵەتی عیراق کەم و زۆر مافی زمان و کەلتووری کوردی باشوور دابین کرا، وەلێ کاتێک منداڵانی کورد بۆ دەیان ساڵ لە سەرەتاییترین مافە مرۆییەکانی خۆیان بێبەش دەکرێن، کە مافی زمان و خوێندن و پەروەردە و فێربوونە بە زمانی دایک، کاریگەرییەکانی ستەمکاری لە سیاسەت زیاتر درێژدەبنەوە، زمان و کەلتوور و ناسنامە و شکۆی مرۆڤ لەخۆدەگرێت، ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەکە واتە هەر لە سەردەمی تورکیای ئەتاتورک و ئێرانی پەهلەوی تا دەگات بە ڕژێمەکانی بەعس لە عیراق و سوریا بەرگەی گرت، کە بە عەقڵێکی تەناهی داخراو حوکمڕانی وڵاتەکەیان کرد و دەسەڵاتی فاشیزمانەی خۆیان لەسەر دوورخستنەوە و تۆقاندن بنیات نا، مخابن کورد باجی ئەو سیاسەتانەیان دا، بەتایبەت کە تووشی پەراوێزخستن و هەوڵدان بۆ سڕینەوەی ناسنامە و کەلتوور و زمانی خۆیان بوون.
ئەو سیاسەتە شۆڤێنیانەی دژ بە گەلی کورد جێبەجێ کران، یەکێک لە پڕ ئازارترین بابەتەکانی مێژووی هاوچەرخ پێکدەهێنن، کورد ڕێگری لێکرا لە پراکتیزەکردنی مافە کەلتوورییە سروشتییەکانی خۆی، زمانەکەی لە خوێندنگە و دامەزراوە و فەزای گشتیدا قەدەغەکران، بۆ سەپاندنی یەک ناسنامە بەسەر وڵاتێکی فرەنەتەوەیی و کەلتووری جۆراوجۆردا، بەڵام ئەزموونی مێژوویی سەلماندوویەتی کە دوورخستنەوەی ئەوانی دیکە، نەتەوەیەکی سەقامگیر دروست ناکات، چونکە فرەچەشنی مەترسی نییە بۆ سەر دەوڵەتەکان، بەڵکو سەرچاوەی هێز و دەوڵەمەندییە، ئەگەر بە دادپەروەری و هاوکاری بەڕێوەبچێت.
ئێستا پرسی زمانی کوردی، لە یەکێک لە قووڵترین ڕەهەندەکانیدا، تەنیا پرسی گەلێکی بێ دەوڵەت نییە، بەڵکو لەوە ئاڵۆزتر یەکێک لە ئەنجامە دواکەوتووەکانی ئەو گۆڕانکارییە کە خودی هۆشیاری مۆدێرن بەرهەمی هێناوە، زمانی کوردی هەربەتەنێ لە پەراوێزی مۆدێرنیتەدا نەبووە؛ تا خۆیان لە دڵی دژایەتییەکانیدا ببینیەوە، مۆدێرنیتە مژدەی ئاوەز و ئازادی و پێشکەوتن و گشتگیری دەدا، بەڵام لە هەمانکاتدا جیهانی بەپێی نەخشە ڕەقەکانی سەروەری و ناسیۆنالیزم و ناسنامەی دەسەڵاتی ناوەندی داڕشتەوە، لێرەوە کارەساتی کورد ڕووداوێکی دابڕاو نەبوو لە پڕۆژەی مۆدێرنیتەدا، بەڵکو یەکێک بوو لە دەرکەوتە دووفاقی و دڕندانەترینەکانی سیاسەتی نێودەوڵەتی، مۆدێڕنیتە پێی وابوو کە مێژوو بە پێی لۆژیکێکی گشتگیر و عەقڵانی دەکرێتەوە و دەوڵەتی نەتەوەیی نوێنەرایەتی لوتکەی ڕێکخراوەیی ئەم پرۆسەیە دەکات، بەم شێوەیە گێڕانەوەی گەورە سەریانهەڵدا کە هەوڵیاندا گەلان بۆ یەک ناسنامە، یەک زمان و یەک ناوەند و یادەوەری بۆ حیسابێکی کۆتایی و فەرمی بچووک بکەنەوە، یەکێتی لە خەیاڵی مۆدێرندا، بەهایەکی باڵا بوو؛ بەڵام ئەم یەکێتییە هەمیشە لە ڕێگەی کۆدەنگییەوە بەرهەم نەهاتووە، بەڵکو زۆرجار لەسەر سڕینەوەی جیاوازییەکان و ئاسمیلەکردنیان لەناو مۆدێلێکی نیشتمانی داخراودا دامەزراوە.
لەم چوارچێوەیەدا پرسی کورد بە هۆی گەیشتن بە نێونەتەوەیی و فرەچەشنی کەلتووری و خاوەنی یادەوەرییەکی جیاواز، وەک "ناڕێکی" لەناو سیستەمی نەتەوەیی مۆدێرندا دەرکەوت، دەوڵەتی مۆدێرن نەیدەتوانی وەک یەکەیەکی مێژوویی سەربەخۆ هەستیان پێبکات، بەڵکو وەک زیادەیەکی نەتەوەیی سەیریان دەکرد کە پێویستی بە خۆماڵیکردن بوو لە چوارچێوەی ناوەندی نیشتمانیدا، لێرەوە بە ئامانج کردنی زمانی کوردی و دووبارە نووسینەوەی مێژوو و
هەڵوەشاندنەوەی یادەوەریی ناوخۆیی تەنیا سیاسەتی هەلومەرجی نەبوون، بەڵکو بەشێک بوون لە لۆژیکێکی قووڵتری مۆدێرن کە پێیوایە سەقامگیری تەنیا لە ڕێگەی یەکسانییەوە دەتوانرێت بەدەست بهێنرێت، عەقڵ کە مۆدێرنیتە وەک ئامرازێکی ڕزگاری ئاهەنگی بۆ دەگێڕا، گۆڕدرا بۆ ئامرازێک بۆ پۆلێنکردن و کۆنترۆڵکردن و زاڵبوون، هەموو شتێک کە لەگەڵ گێڕانەوەی فەرمیدا نەدەگونجا، نەک لەبەر ئەوەی بێمانا بوو، بەڵکو لەبەر ئەوەی ناوەند بێتوانا بوو لە داننان بە فرەیی ماناکان، دابەزی بۆ پەراوێز، بەم شێوەیە کورد لە چوارچێوەی گوتاری ناسیۆنالیستیدا وەک "ئەوی دی" بەرهەم هات، کە بەپێی دیکتاتۆری دەوڵەتی نەتەوەیی لەخۆ بگرێت، نکۆڵی لێبکرێت، یان لە قاڵب بدرێتەوە.
جوگرافیا بوو بە ئامرازێکی دەسەڵات و سنوورەکان گۆڕان بۆ بنیاتگەلێکی دەروونی کە گەلانیان لەناو نەخشەی گوێڕایەڵی و سەربەخۆیی دابەش کردەوە، بەمجۆرە کورد چووە قۆناغێکی دوور و درێژی پارچەپارچەبوونی نیشتمان و- لەتبوونی زمان و شوێن و یادەوەری و نوێنەرایەتی سیاسی.
بەڵام دڵنیاییەکانی مۆدێرنیتە لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییە هزرییانەی کە دوای نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم هاتبوون، دەستیان بە درزکردن کرد، ئەو گێڕانەوە گەورانەی کە بانگەشەی خاوەندارێتی ڕاستی ڕەهایان دەکرد، بە شێوەیەکی ڕیشەیی وێران بوون و پرسیارەکان دەستیان کرد بە ڕووکردن بەرەو پەراوێزخراو و لەبیرکراو و ستەملێکراوەکان، چیتر مێژوو وەک هێڵێکی ڕاست ناخوێندرێتەوە کە بە یەک ڕاستی ڕێنمایی دەکرێت، بەڵکو وەک فەزای چەند دەنگ و یادەوەری و دیدگایەک ناخوێندرێتەوە، هەر لێرەدایە کە پرسی کورد دەستی کرد بە ڕزگارکردنی خۆی، لانیکەم بەشێکی لە سنووری نوێنەرایەتییە داخراوەکانی ناسیۆنالیستی.
پۆستمۆدێرنیزم ئاسۆیەکی نوێی بۆ ئەو ناسنامانە کردەوە کە لە مێژبوو لە پەراوێزی گوتاری فەرمیدا دابەزیبوون، لەبری ئەوەی بەدوای ناسنامەیەکی پاکدا بگەڕێین، فۆکسەکە گۆڕا بۆ جیاوازی؛ لەبری ئەوەی ناوەند شکۆمەند بکرێت، دەنگی پەراوێزەکان دەبیستران؛ و لەبری ئەوەی باوەڕ بە یەک ڕاستی هەبێت، ناسینی چەندان ڕاستی و ئەزموون سەریانهەڵدا، لەم وەرچەرخانەدا یادەوەری کورد وەک یادەوەرییەکی بەرخۆدان ڕەوایی خۆی وەرگرتەوە، نەک تەنها وەک پاشماوەیەکی فۆلکلۆری گۆرانی کوردی، چیرۆک و داستانی زارەکی، ئەدەبی تاراوگە، ئەدەبیاتی شاخ و شیعری زیندان، ئیتر دەربڕینی گۆشەگیری سۆز نین، بەڵکو بوونەتە دژە ئەرشیفێک کە ڕووبەڕووی توندوتیژیی گێڕانەوەی فەرمی دەبێتەوە، لەکاتێکدا دەوڵەت هەوڵی بەرهەمهێنانی لە بیرچونەوەی دەدا، کەلتووری کوردی یادەوەری بەرهەم هێنایەوە، لە کاتێکدا نەخشە سیاسییەکان کاریان بۆ پارچەپارچەکردن دەکرد، وەک چۆن دەبینین ئێستا زۆر بەوردی و پلان و بەرنامە ئیش لەسەر پێکهاتەکانی ئێزیدی و شەبەک و زازاکی و هەورامی و لەکەکان دەکرێت، لە ڕابردووشدا لەڕێگای سۆزی مەزهەبگەرایی ئیشیان لەسەر لوڕ و بەختیارییەکان کرد و لە نەتەوەی کوردیان دابڕاندن.
بەڵام نەتەوە دەتوانێت زمان و هێما و ئەدەب هەستێکی شاراوەی یەکگرتوو بنیات بنێتەوە. گۆڕانکارییەکانی پۆستمۆدێرن، ئەگەری ئەوەی بە کورد داوە کە لە دەرەوەی ئەو قاڵبانەی دەوڵەتی ناوەندی سەپێنراون، خۆیان بپشکننەوە، ناسنامە چیتر وەک جەوهەرێکی جێگیر و داخراو تێناگات، بەڵکو بووەتە پرسیارێکی وجودی سەبارەت بە مافی گەلێک بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی خۆی و وەرگرتنەوەی دەنگی خۆی دوای چەندان سەدە لە نوێنەرایەتی کردنی زۆرەملێدا.
ئەزموونی کورد سنوورەکانی خودی پۆستمۆدێرنیزمیش ئاشکرا دەکات، پارچەپارچەبوون، ئەگەر بەبێ ئاسۆیەکی یەکگرتوو بهێڵرێتەوە، دەتوانێت ببێتە هۆی لە دەستدانی واتای هاوبەش، بۆیە کورد لە کاتێکدا فرەیی و جیاوازی لە باوەش دەگرێت، بۆ پاراستنی بەردەوامیی بوونی مێژوویی خۆی، پێویستی بە یادەوەرییەکی دەستەجەمعی دەمێنێتەوە. ئەوان لە نێوان دوو پێویستی هاوتەریبدا دەڕۆن: پێویستی هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتە ناوەندییە ستەمکارەکان و پێویستی هاوکات بۆ بنیاتنانی گێڕانەوەی مانەوە کە هەستکردن بە چارەنووسی هاوبەشیان پێببەخشێت، لێرەوە ناوازەیی ئەزموونی مۆدێرنی کوردی سەرهەڵدەدات، گەڕانەوەی ڕۆمانسی نییە بۆ ناسنامەیەکی خەیاڵی، هەروەها توانەوەی تەواو نییە بۆ ناو شلەمەنی جیاوازیی بێکۆتایی، بەڵکو هەوڵێکی بەردەوامە بۆ بنیاتنانی بوونێک کە توانای ئاشتکردنەوەی یادەوەری و کراوەیی، تایبەتمەندی و فرەیی، برینە مێژووییەکان و ئیرادەی داهاتووی هەبێت.
بەرخۆدانی کورد لە زۆرێک لە دەرکەوتە هاوچەرخەکانیدا لە لۆژیکی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەقەوە بۆ کردەوەی ڕەمزی و کەلتووری گۆڕاوە، کەلتوور بووەتە فۆرمێک لە مانەوە، زمان بووەتە فەزای خۆ وەرگرتنەوە و گێڕانەوە ئامرازێکە بۆ بەرەنگاربوونەوەی سڕینەوە، بەمجۆرە چیتر کورد بە تەنها بە چەک ڕووبەڕووی نەخشەکان نابنەوە، بەڵکو لەگەڵ ماناشدا ڕووبەڕووی نەخشەکان دەبێتەوە؛ واتە لەگەڵ پێداگرییان لەسەر پاراستنی یادەوەرییان لە کاڵبوونەوە و گۆڕینی مێژووی بریندارەکەیان بۆ هێزێک بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی بوونیان، بۆیە پرسی کورد ئەمڕۆ نەک هەر ناسکی ئەو گێڕانەوە مەزنانەی مۆدێرنیتە دروستی کردوون ئاشکرا دەکات، بەڵکو توانای شوناسە پەراوێزخراوەکانیش بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی خۆیان لە ڕێگەی کەلتوور و یادەوەری و خەیاڵی بەکۆمەڵەوە ئاشکرا دەکات، ئەو قەوارەیەی کە توانیویەتی چەندان سەدە ئینکاری و پارچەپارچەبوون ببڕێت و توانای گۆرانی چڕین بە زمانەکەی و نووسینی چیرۆکەکەی و وەرگرتنەوەی ناوەکەی لە داروپەردووی نەخشەکان، ڕایدەگەیەنێت کە ڕەنگە یادەوەری گەمارۆ بدرێت، بەڵام شکستی پێنەهێنرێت، گەلانێک کە گێڕانەوەی قووڵی خۆیان دەپارێزن دەتوانن هەمیشە لە پەراوێزی مێژووەوە بەرەو ئاسۆی ئامادەبوون دەربکەون.
ئەمڕۆ لەگەڵ چوونە ناو قۆناغێکی نوێ، بەرپرسیارێتییەکی مێژوویی لە ئەستۆدایە بۆ ئەوەی هەڵەکانی ڕابردوو دوبارە نەکاتەوە و بە پەرۆشەوە کار بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێک بکات کە لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە بێت، دوور لەعەقڵیەتی وەدەرنانی و چەوساندنەوە و تائیفەگەری کە وڵاتی وێران کرد و نوقمی ململانێ و دووبەرەکی کرد، سەردەمی دوای جەنگ پێویستی بە گوتارێکی نەتەوەیی هەمەلایەنە هەیە، کە هاووڵاتیان وەک هاوبەش لە نیشتماندا دووپات بکاتەوە و مافەکانیان دژایەتی یەکگرتوویی دەوڵەت نییە، بەڵکو بەهێزتر دەکەن، لەم ڕوانگەیەوە بەکارهێنانی زمانی کوردی لە کایەی گشتیدا و بوونی لەپاڵ زمانی عەرەبیدا لە دامودەزگا فەرمییەکان و لەسەر تابلۆکانی ناو ناوچە کوردنشینەکان، پێگەی زمانی عەرەبی لاواز و کەم ناکاتەوە، بە پێچەوانەوە ڕێزی دەوڵەت بۆ فرەچەشنی کەلتووری و نەتەوەیی خۆی نیشان دەدات، چونکە زمانەکان ئامرازی ململانێ نین، بەڵکو پردی پەیوەندی و لێکتێگەیشتنن لە نێوان گەلاندا، داننان بە فرەچەشنی زمانەوانی و کەلتووری هەنگاوێکی شارستانییە کە ڕەنگدانەوەی پێگەیشتن و متمانە بەخۆبوونی دەوڵەتێکە، جگە لەوەش قبوڵکردنی هەردوو زمانەکە، لەو وڵاتانەی کوردی لەناو دەژین، پەروەردەی کولتوری هاوکاری و کراوەیی دەکات و متمانە لە نێوان پێکهاتە جیاوازەکان دروست دەکاتەوە، کە بەهۆی چەندان ساڵ سیاسەتی رەگەزپەرستی لەسەر بنەمای نکۆڵیکردن و جیاکاری لەیەکتر جیابوونەوە، نەتەوە پێشکەوتووەکان بە ڕێزگرتن لە هەمەجۆریی ناوخۆیی خۆیان دەپێورێت، نەک بە توانای سەپاندنی یەک ئایدۆلۆژیا یان ناسنامە بەسەر هەموو کەسێکد، کورد باجی قورسی لە خوێن و وێرانکاریدا داوە بۆ ئازادی و کەرامەت و دادپەروەری. دوای هەموو ئەو شتانەی کە ڕوویانداوە، ئاشکرایە کە هیچ لایەنێک ناتوانێت ئەویتر بەدەر بکات یان میللەت قۆرخ بکات. ئایندەی کورد تەنها لە ڕێگەی گفتوگۆ و هاوکاری و کردەوەی هاوبەش لە نێوان هەموو هاووڵاتیانیدا بنیات بنرێت بۆ کۆتاییهێنان بە میراتی ستەم و گەندەڵی و دواکەوتوویی و کردنەوەی لاپەڕەیەکی نوێ لەسەر بنەمای ڕێزگرتنی یەکتر و یەکسانی لە ماف و بەرپرسیارێتیدا، گەلی کوردستان بە مێژوو و شارستانیەت و هەمەچەشنییەکەیەوە، هەمیشە بە هەموو ڕەنگەکانیەوە جوان بووە و دەمێنێتەوە، تا هاووڵاتیانی هەست بە یەکسانی و دادپەروەری لە نیشتمان و هاوبەشی لە داهاتووی خۆیاندا بکەن، شکۆو و ناسنامەی ئینسانی و کەلتوورییان پارێزراو نەبێت.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی