شارپرێس:

عێراق لەئێستادا ڕوبەڕوی یەکێک لەقورسترین تاقیکردنەوە دارایی‌و سیاسییەکانی دەبێتەوە لەدوای ساڵی 2003وە، به‌گوێره‌ى بەدواداچون‌و زانیارییە تایبەتەکان، حکومەتەکەی عەلی زەیدیی کە لەناوەڕاستی مانگی ئایاری ڕابردودا بەڕەزامەندیی چوارچێوەی هەماهەنگی پێکهێنرا، پلانێکی فرەڕەهەندی ژێر ناونیشانی "چاکسازیی ئابوریی" ڕاگەیاندوە، ئەم پلانە کە لەناوەندە میدیاییەکاندا بە"هەڵمەتی به‌ره‌به‌یان" دەناسرێت، تەنها هەڵمەتێکی سادەی دەستگیرکردن نییە، بەڵکو ستراتیژیەتێکی قووڵە بۆ سەرلەنوێ بونیادنانەوەی ئابوریی‌و پێکهاتەی دەوڵەت.

به‌گوێره‌ى خەمڵاندنە باوەکان، بەغدا گرەو لەسەر کۆکردنەوەی بڕی 350 بۆ 500 ملیار دۆلار دەکات لەڕێگەی سێ ڕێڕەوی هاوتەریبەوە، ئه‌وانیش، لەڕێگەی ئەنجامدانی "پێکهاتنی دارایی" (تسویات) لەگەڵ گەورە تۆمەتبەرانی گەندەڵی، بۆ بوژاندنەوەی کەرتی ژێرخانی ئابوریی‌و بەدەستهێنانی بەخشین‌و هاوکاریی دارایی.

ئەم جموجوڵە خێرایە لەکاتێکدا دێت کە عێراق لەخراپترین دۆخی نەختینەییدا (سیولە) دەژیت‌و قەرزە گشتییەکانی وڵات لە83 ملیار دۆلار تێپەڕیون، عەلی زەیدی سه‌رۆك وه‌زیرانیش ڕایگەیاندوه‌، لەکاتی وەرگرتنی دەسەڵاتدا تەنها "یەک ترلیۆن دینار" لەخەزێنەدا بوە، ئەمەش بوە جێی سەرسوڕمان، چونکە پێشتر مستەفا کازمی ڕایگەیاندبوو، خەزێنەیەکی بەبڕی 100 ترلیۆن دینارى ڕادەستی حکومەتەکەی محەمەد شیاع سودانی کردوە.

سەرچاوە سیاسییەکان ئاشكرایانكردوه‌، قەبارەی ئەو پارانەی لەلایەن کەسایەتییە چاوچنۆکەکان‌و "نەهەنگەکانی گەندەڵی"یەوە دەستی بەسەرداگیراوە نزیکەی 200 ملیار دۆلارە، ئەم پێشبینییە وای لەحکومەت کردوە بژاردەی پێکهاتنی دارایی (ادفع وأخرج - پارە بدەو بڕۆ دەرەوە) هەڵبژێرێت.

سەرچاوەکان دەڵێن، "ئەگەر تەنها گەندەڵکاران بخرێنە زیندانەوە، دەوڵەت یەک فلسیشی دەستناکەوێتەوە، چونکە ئەوان لەشاردنەوەی ڕێڕەوی پارەکاندا پیشەگەرن"، گرتە ڤیدیۆییەکانی ئەنجومەنی باڵای دادوەریی پرۆسەی هەڵکەندنی کێڵگەکان‌و شکاندنی دیواری حەشارگەکانیان دەرخستوە کە بۆ شاردنەوەی ترلیۆن دینار بەکارهاتون، هەرچەندە تائێستا تەنها نزیکەی یەک ملیار دۆلار دەستى بەسەرداگیراوە.

لەو چوارچێوەیەدا، تیمی ڕاوەدونان 21 بەرپرس‌و پەرلەمانتاریان دەستگیرکردوەو زیاتر لەدوو ئەوەندەی ئەو ژمارەیەش بەتۆمەتی ده‌وڵه‌مه‌ندبون‌و پاره‌داربونى نایاسایی لەژێر لێکۆڵینەوەدان، ئەزمونی ئێستای زەیدیی هاوشێوەی پرۆسەی "ڕیتز کارڵتۆن"ی سعودیەیەو سەرنجەکان دەگەڕێنێتەوە بۆ لیژنەی "ئەبو ڕەغیف" لەسەردەمی کازمی، کە تێیدا چەندین بەرپرسی باڵا دەستگیرکران، وەک (سالار محەمەد ئەمین (جێگری پێشوی سەرۆکی دەستەی وەبەرهێنان) کە لەفڕۆکەخانە دەستگیرکرا، ئەحمەد ساعدی (سەرۆکی سندوقی خانەنشینی)، بەها عەبدولحوسێن (سەرۆکی کۆمپانیای کی کارت) کە دانی بەبونی 200 کارتی وەهمیدا نا، عادل خەزیر (سەرۆکی بانکی کشتوکاڵی) لەگەڵ کوڕەکەیدا، عەممار موسا (ئەمینداری ئێستای بەغدا)و بەرپرسانی فڕۆکەخانەی نەجەف‌و فەرمانبەرانی وەزارەتی دارایی).

هه‌ر له‌وباره‌یه‌وه‌ محەمەد خەفاجی پەرلەمانتار تانە لەو هه‌نگاوه‌ دەدات‌و ڕایدەگەیەنێت، به‌گوێره‌ى مادەی (19)ی یاسای دەستەی دەستپاکی، سزای دەوڵەمەندبونی نایاسایی کەمتر نییە لەحه‌وت ساڵ زیندانی، جیا لەگێڕانەوەی پارەکان‌و پێدانی غەرامەیەک کە هاوتای دوو ئەوەندەی بڕە دزراوەکەیە".

سەرەڕای ئەمەش، هەڵمەتەکەی زەیدیی سودی لەچەتری شەرعیی مەرجەعیەتی باڵای ئاینی (عەلی سیستانی) وەرگرتوە، مەرجەعیەت لەساڵی 2020دا لەکۆبونەوەی لەگەڵ جینین پلاسخارت داوایکردبوو، لەدروشمەوە بەرەو ڕێکاری کرداریی‌و جدی هەنگاوبنرێت بۆ بنبڕکردنی گەندەڵی، ئەمەش قورساییه‌كى مەعنەوی گەورەی به‌هەڵمەتەکە به‌خشیوه‌.

پاش تێپەڕبونی پێنج ڕۆژ بەسەر هەڵمەتەکەدا، جۆرێک لەتەمومژو پاشەکشە لەتینی دەستگیرکردنەکاندا دەبینرێت، زیاد هاشمی شارەزای ئابوریی پێیوایە، قەیرانی دارایی پاڵنەری سەرەکییە نەک تەنها سیاسیی‌و تۆڕەکانی گەندەڵیش هۆشیارتر بونەتەوە.

هاوكات لەگەڵ ئەمەدا، دزەپێکردنی زانیارییەکان باس لەئازادکردنی هەندێک کەس دەکەن، وەک پەرلەمانتار محەمەد سه‌یهود کە بەکەفالەتی تەندروستی ئازادکراوە، هەروەها دەنگۆی ڕێککەوتن یان داخستنی دۆسیەی پەرلەمانتاری پێشوو عالیە نسەیف هەیە، ئەمەش ترسی لای ڕای گشتیی دروستکردوە لەدوبارەبونەوەی سیناریۆی "نور زوهەیر" (پاڵەوانی دزیی سەدە کە حکومەتی سودانی تەنها کەمتر لە 10٪ی پارەکانی لێ گێڕایەوەو دواتر پڕۆسەکە بەنادیاریی مایەوە).

جیاوازیی ئامارە میدیاییەکان کە باسیان لە 47و 67 دەستبەسەرکراو دەکرد، لەکاتێکدا حەیدەر عەبودی وتەبێژی فه‌رمى حكومه‌تى عێراق، تەنها دەستگیرکردنی 21 کەسی پشتڕاستکردەوە، ئه‌وه‌ش گومانەکانی زیاترکردوە.

ڕاپۆرتە شیکارییەکان ئاشکرایدەکەن، ئەم هەڵمەتە بەشێکە لەپڕۆژەیەکی جیۆپۆلەتیکی بەرفراوانتر کە لەڕێگەی "ڕێککەوتنی زەیدیی ــ باراک" (تۆم باراک مەرجەعی ئەمریکی له‌عێراق) پەیڕەو دەکرێت، ئامانجی ڕێککەوتنەکەش بڕینی سەرچاوە داراییە نایاساییەکان، کەمکردنەوەی هەژمونی ئێران‌و کۆکردنەوەی چەکە لەدەستی دەوڵەتدا کە مۆڵەتەکەی تا کۆتایی مانگی ئەیلول درێژدەبێتەوە، لێدان‌و خستنەخوارەوەی فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان لەسەر ئاسمانی ناوچەی سەوز لەڕۆژی سێشەممەدا، وەک یەکەم کاردانەوەی سەربازیی دژ بەم پڕۆژەیە لێکدرایەوە.

توێژەرانى سیاسیى پێیانوایه‌، لەپشت دەرگا داخراوەکاندا، سەرکردەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی دڵخۆش نین بەم هەڵمەتە، چونکە کەسایەتییە نزیکەکانی ئەوان دەکاتە ئامانج، بەڵام لەبەر ترسی ڕای گشتیی ناتوانن دژایەتی بکەن.

هه‌روه‌ك ئاماژه‌ به‌وه‌شده‌كه‌ن، "میدیاکانی سەر بەو قەوارانە بەساردییەکی بەرچاو مامەڵە لەگەڵ هەڵمەتەکە دەکەن، ستراتیژیەتی ئەوان ئێستا بریتییە لەخۆچەماندنەوە بۆ گەردەلولەکەو کڕینی کات تا کۆتاییهاتنی خولی سەرۆکایەتی دۆناڵد تره‌مپ، بەو ئومێدەی ئیدارەی داهاتوی واشنتۆن هاوسەنگییەکان بگۆڕێت".

به‌بۆچونى چاودێرانى سیاسیى، دۆسیەی گەندەڵی، چەکی دەرەوەی یاساو دەستوەردانی دەرەکی، هەمویان ئەڵقەی یەک زنجیرەن؛ بونیادنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆ لەعێراقدا سەرناگرێت ئەگەر سەرجەم ئەم دۆسیانە پێکەوە چارەسەرنەکرێن.