بەختیار ئەحمەد ساڵح

پێشەکی
لەماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا، سیاسەتی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بەخۆوە بینیوە، کە تێیدا گرنگی لە دەستێوەردانی سەربازیی ڕاستەوخۆوە گواستراوەتەوە بۆ بەکارهێنانی ئامرازەکانی کاریگەری ئابووری، تەکنەلۆجی و وزە. لەم چوارچێوەیەدا، هەنگاوەکانی ئەم دواییەى واشنگتۆن لە عێراق و سووریا وەک بەشێک لە ستراتیژییەکی فراوانتر دەردەکەون کە ئامانجی بریتییە لە داڕشتنەوەی ژینگەی جیوپۆلیتیکی لە ڕێگەی دروستکردنی تۆڕێکی یەکگرتووی بنەماکانی ژێرخانی ئابووری و وزە کە عێراق بە سووریا، تورکیا و بازاڕە جیهانییەکانەوە دەبەستێتەوە.

ڕێککەوتنەکانی ئەم دواییەى پەیوەندیدار بە وزە و وەبەرهێنانە ئەمریکییەکان لە عێراق و سووریا ئاماژە بەوە دەکەن کە واشنگتۆن هەوڵدەدات مۆدێلێکی نوێی کاریگەری دروست بکات کە پشت بە کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوە ئابوورییەکان و تۆڕەکانی وزە دەبەستێت، لەبرى  پشتبەستن بە بنکە سەربازییەکان و ئامادەبوونی سەربازى.

یەکەم: گۆڕان لە دۆکتڕینی هەرێمی ئەمریکا
دوای ئەزموونە پڕ لە تێچووەکان لە عێراق و ئەفغانستان، ئەمریکا دەستی کرد بە پێناسەکردنەوەی چەمکی کاریگەری هەرێمی. لەبری ناردنی هێزی زۆر بۆ سەر زەوی، سیستمى ئابووریی دروست دەکرێن کە وڵاتە هاوبەشەکان بە شێوەیەک بە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکاوە گرێبدات. ئەم باوەڕە لەسەر چەند بنەمایەک دامەزراوە:
1.    کۆنترۆڵکردنی ناراستەوخۆی ڕەوتی وزە.
2.    بەکارهێنانی کۆمپانیا ئەمریکییەکان وەک ئامرازی کاریگەری ستراتیژی.
3.    تێکەڵکردنی تەکنەلۆجیا و ژێرخانى ئابوورى لە سیستمی کاریگەری.
4.    کەمکردنەوەی پێویستی بە ئامادەبوونی سەربازیی ڕاستەوخۆ.
5.    سنووردارکردنی کاریگەری ئێران، ڕووسیا و چین لەڕێگەى ئامرازە ئابوورییەکانەوە.

بەمشێوەیە، هێڵەکانی بۆری نەوت، پرۆژەکانی گاز و تۆڕەکانی پەیوەندی دەبنە ئامرازێکی جیوپۆلیتیکی بە هەمان ئەندازەی بنکە سەربازییەکان.

دوەم: عێراق، دەروازەی پرۆژە نوێی ئەمریکا
لێکتێگەیشتنەکانی ئەم دواییەى نێوان بەغدا و واشنگتۆن ئاماژە بە بوونی مامەڵەیەکی سیاسی ئاشکرا دەکەن کە لەسەر هاوکێشەی ئاسایش لەبەرامبەر وەبەرهێنان دامەزراوە.

لەبەرامبەر هەوڵی حکومەتی عێراق بۆ کۆنترۆڵکردنی گرووپە چەکدارەکانی دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت، ئەمریکا پاکێجێک لە پرۆژە ئابووری و ستراتیژیی پێشکەش کردووە کە لەم بابەتانە پێکهاتووە:
1.    چوونە ناوەوەی کۆمپانیای  شێڤرۆن لە پرۆژەکانی وزەی عێراق.
2.    دەرکردنی مۆڵەت بۆ خزمەتگوزارییەکانی ستارلینک.
3.    پەرەپێدانی ژێرخانی گازی سروشتیی شل.
4.    نۆژەنکردنەوەی هێڵی بۆری کەرکووک – بانیاس.
5.    پاراستنی وەبەرهێنانە ئەمریکییەکان لە عێراق.

ئەم پرۆژانە ئارەزووی واشنگتۆن دەردەخەن بۆ گۆڕینی عێراق بۆ ناوەندێکی هەرێمی وزە کە بتوانێت نەوت و گاز لە ڕێگەی دەروازە جیاوازەکانەوە هەناردە بکات، بەدوور لە مەترسییەکانی پەیوەست بە کەنداوی فارس و تەنگەى هورموز.

سێیەم: سووریا لە ناوەندی ستراتیژی نوێدا
پەرەسەندنەکانى ئەم دواییەى سووریا ئاماژە بە دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێی کرانەوەی ئابووری نێوان دیمەشق و کۆمپانیا ئەمریکییەکان دەکات. دوای ساڵانێک لە سزا و گەمارۆى  ئابوورى، کۆمپانیا گەورە ئەمریکییەکان دەستیان کردووە بە چوونە ناو کەرتی وزەی سووریا لە ڕێگەی گرێبەستی نوێی گەڕان و پەرەپێدانەوە. ئەم هەنگاوە چەند ئامانجێکی سەرەکی هەیە:
1.    دووبارە تێکەڵکردنەوەی سووریا لەگەڵ ئابووری ناوچەکە.
2.    دابینکردنی سەرچاوەی زیاتر بۆ بازاڕە جیهانییەکانی وزە.
3.    کەمکردنەوەی پشتبەستنەوەی سووریا بە ئێران.
4.    دروستکردنی ژینگەیەکی گونجاو بۆ گەڕانەوەی سەرمایەی ڕۆژئاوا.

هەروەها، گواستنەوەی هەندێک لە کێڵگە نەوتییەکان لە بەڕێوەبەری ئیدارە خۆسەرییەکان بۆ حکومەتی ناوەندی سووریا، لەگەڵ ئاراستەیەکی ئەمریکی هاوتەریب کە گرنگی بە بەهێزکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەتی ناوەندی دەدات.

چوارەم: هێڵی کەرکووک – بانیاس، ستوونی سەرەکی پرۆژەکە
پرۆژەی زیندووکردنەوەی هێڵی بۆری کەرکووک – بانیاس یەکێکە لە گرنگترین ڕەگەزەکانى ستراتیژی نوێی ئەمریکا. گرنگییەکەی لە چەند ڕووەوە دەردەکەوێت:
1.    فرە جۆرکردنی دەروازەکانی هەناردەی عێراق: ئەم هێڵە ڕێگە بە عێراق دەدات بەشێکی زۆری نەوتەکەی لە ڕێگەی دەریای ناوەڕاستەوە هەناردە بکات.
2.    بەهێزکردنی ڕۆڵی سووریا: سووریا دەگۆڕێت بۆ وێستگەیەکى سەرەکی گواستنەوەی وزە لە نێوان کەنداو و دەریای ناوەڕاست.
3.    کەمکردنەوەی مەترسییە جیوپۆلیتیکییەکان: بژاردەیەکی ستراتیژی بۆ عێراق دابین دەکات ئەگەر نائارامی لە کەنداو یان تەنگەى هورموز ڕوو بدات.
4.    بەهێزکردنی کاریگەری ئەمریکا: کۆمپانیا ئەمریکییەکان دەکاتە بەشێکی سەرەکی لە کارپێکردن و بەڕێوەبردنی یەکێک لە گرنگترین ڕێڕەوە نەوتییەکانی ناوچەکە.

پێنجەم: ڕۆڵی تورکیا لە هاوکێشە نوێکەدا
تورکیا ڕۆڵێکی ناوەندی لەم پرۆژەیەدا دەگێڕێت. ئەنقەرە خاوەنی شوێنێکی جوگرافیایی ستراتیژی، ژێرخانێکی پێشکەوتووی وزە، تۆڕێکی فراوانی ڕێگاکانی گواستنەوە و بازرگانی و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بەغدا، هەولێر و دیمەشقە.

لەڕێگەی یەکخستنی ئەرکەکانی باڵیۆزی ئەمریکا لە تورکیا و نێردراوی تایبەتی بۆ عێراق و سووریا لە یەک کەسدا، دیارە واشنگتۆن سێ وڵاتەکە وەک یەک پاکێج و بوارێکی ستراتیژی یەکگرتوو دەبینێت.

شەشەم: کاریگەرییەکانی لەسەر کورد
ئەگەر هەیە کورد زۆرترین لایەنى کاریگەر بێت بەو گۆڕانکارییە. لە عێراق و سووریا، هەژمونى کورد لە ساڵانی ڕابردوودا تا ڕادەیەک پشتى بە ئیدارەدانى ناوچە دەوڵەمەندەکانی وزە دەبەست، بەڵام ئاراستەی ئێستای ئەمریکا زیاتر لەگەڵ پشتگیریی لە دەوڵەتە ناوەندییەکان لە بەغدا و دیمەشق یەکدەگرێتەوە. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی:
1.    کەمبوونەوەی گرنگی ئابووری هەندێک لە ئیدارە خۆجێییەکان.
2.    زیادبوونی فشار بۆ تێکەڵکردنی هێزە کوردییەکان لەناو دامەزراوە فەرمییەکاندا.
3.    سنوورداربوونی سەربەخۆیی ئابووری و سیاسی کورد.

بەڵام ئەمە بە مانای کۆتاییهاتنی ڕۆڵی کورد نییە، چونکە ناوچە کوردییەکان هێشتا ناوەندی گرنگی وزە، گواستنەوە و وەبەرهێنانن، بەڵام بە دڵنیاییەوە هەژمونییان ڕوو لە داکشان دەکات.

حەوتەم: کاریگەرییەکانی ستراتیژییەکە لەسەر ئێران
سیاسەتی نوێی ئەمریکا ئامانجی دەرکردنی تەواوی ئێران لە هاوکێشەی هەرێمی نییە، بەڵکو ئامانجی کەمکردنەوەی توانای بەکارهێنانی ئامرازەکانی هەژمونە لە لایەن ئێرانەوە. واشنگتۆن هەوڵدەدات:
1.    جێگرەوەی ئابووری بۆ تۆڕە پەیوەستەکان بە تاران دروست بکات.
2.    حکومەتە ناوەندییەکان بەهێز بکات.
3.    پشتبەستنەوە بە ڕێڕەوەکانی ژێر کاریگەری ئێران کەم بکاتەوە.
4.    وەبەرهێنان لە کەنداو و ڕۆژئاواوە ڕابکێشێت.

بەمشێوەیە، ململانێی نێوان هەردولایەنەکە زیاتر ئابووری دەبێت تا سەربازیی.

ئاستەنگەکانی بەردەم پرۆژەکە
سەرەڕای ئاماژە ئەرێنییەکان، پرۆژەکە چەند ئاستەنگێکی گەورەی هەیە:
1.    بەردەوامبوونی نائارامی ئەمنی لە عێراق و سووریا.
2.    پێویستی بە وەبەرهێنانی چەندین ملیار دۆلار.
3.    ناکۆکییە سیاسییە ناوخۆییەکان.
4.    ناڕەزایەتی هەندێک هێزی ناوچەکە.
5.    گۆڕانی ڕەوتی سیاسەتی ئەمریکا لەگەڵ گۆڕانی بەڕێوەبەرایەتییەکان.
6.    بەردەوامبوونی هەژمونى ئێران لە زۆر بابەتدا.

دەرەنجام
پەرەسەندنەکانی ئەم دواییە لە عێراق و سووریا ئاماژە بە سەرهەڵدانی ستراتیژییەکی نوێی ئەمریکی دەدەن کە لەسەر گۆڕینی ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست بۆ تۆڕێکی یەکگرتووی پرۆژەکانی وزە، تەکنەلۆجیا و ژێرخانى ئابوورى دامەزراوە. واشنگتۆن لە ڕێگەی ئەم نزیکبوونەوەیەوە هەوڵدەدات هەژمونى سەربازیی کۆن بە نفووزێکی ئابووریی درێژخایەن بگۆڕێت کە پشت بە کۆمپانیاکان، وەبەرهێنانەکان و ڕێڕەوە ستراتیژییەکان دەبەستێت.

هەرچەندە قسەکردن لەسەر سیستەمێکی نوێی هەرێمی هێشتا زووە، بەڵام نیشانەکانی ئێستا ئاماژە بەوە دەدەن کە ئەمریکا بە شێوەیەکی جدی کار لەسەر داڕشتنەوەی هاوسەنگییە هەرێمییەکان دەکات لە ڕێگەی دروستکردنی تەوەرێکی ئابووری کە لە عێراقەوە بۆ سووریا و بە تێپەڕبوون بە تورکیا درێژدەێتەوە، بە مەبەستی سنووردارکردنی ڕکابەرەکان و بەهێزکردنی هەژمونى ئەمریکا بە شێوازێکی کەم تێچوترو بەردەوامتر.