وەزارەتی دارایی عێراق لە ڕێگەی داڕشتنی بودجەی گشتیی ساڵی ٢٠٢٧ەوە، هەنگاوێکی ستراتیژی و بێپێشینە دەنێت کە دەکرێت بە وەرچەرخانێکی ڕیشەیی لە مێژووی بەڕێوەبردنی دارایی و ئابووری وڵاتدا دابنرێت. دوای دەیان ساڵ لە پشتبەستن بە سیستەمی باوی "بودجەی بڕگەکان" (موازنة البنود)، کە تەنیا جەخت لەسەر تەرخانکردنی دارایی بۆ دامەزراوەکان و چاودێریکردنی خەرجییەکان دەکات بێ سەرنجدانە سەر ئەنجامەکان، وەزارەتەکە بڕیاریداوە پلانێکی نوێی قۆناغبەند جێبەجێ بکات بۆ گواستنەوە بەرەو سیستەمی "بودجەی پرۆگرام و ئەدا" (موازنة البرامج والأداء). ئەم گۆڕانکارییە تەنیا گۆڕینی شێوازی ژمێریاری نییە، بەڵکو گۆڕینی فەلسەفەی بەڕێوەبردنی دەوڵەتە لە خەرجکردنی پارەوە بۆ بەدیهێنانی دەستکەوت و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریی ڕاستەقینە بە هاووڵاتیان.
ئەم پلانە چاکسازییە لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٧دا لە چەند پارێزگایەکی دیاریکراوی عێراق وەک قۆناغێکی تاقیکاری دەست پێدەکات. دەستنیشانکردنی ئەم پارێزگایانە دەرفەتێک بە تیمی دارایی و کارگێڕی حكومەت دەدات تاوەکو لە نزیکەوە پڕۆسەکە هەڵسەنگێنن، خاڵە بەهێزەکان گەشە پێبدەن و ڕووبەڕووی ئەو ئاستەنگە لۆجیستی و تەکنیکییانە ببنەوە کە بەهۆی نوێیی سیستەمەکەوە دێنە پێشەوە.
دوای سەرکەوتنی ئەم قۆناغە و جێگیربوونی بنەماکانی، وەزارەتی دارایی ستراتیژێکی گشتگیری هەیە بۆ فراوانکردنی وردە وردەی سیستەمەکە تاوەکو لە کۆتاییدا سەرجەم پارێزگاکانی عێراق بگرێتەوە و ببێتە تاکە پێوەری فەرمی بۆ داڕشتنی بودجەی گشتی لەسەرانسەری وڵاتدا.
گرنگیی ئەم گواستنەوەیە لەو قەیران و ئاستەنگە داراییە بەردەوامانەوە سەرچاوە دەگرێت کە عێراق بەدەستیانەوە دەناڵێنێت. بودجەی پرۆگرام و ئەدا ڕێگە خۆش دەکات بۆ شەفافییەتێکی زیاتر لە بەکارهێنانی سامانی گشتیدا، چونکە چیتر پارە بە کوێرانە بەخشینەوە ناکرێت، بەڵکو هەر تەرخانکردنێکی دارایی گرێدەدرێت بە پڕۆژەیەکی دیاریکراو و ئامانجێکی ڕوونەوە کە پێویستە لە ماوەیەکی زەمەنی دیاریکراودا بەدەستبێت. ئەمەش توانای چاودێریکردن و لێپرسینەوە بەهێز دەکات و ڕێگری لە بەفیڕۆدانی سامان دەکات.
لە لایەکی دیکەوە، ئەم چاکسازییە ئامرازێکی کاریگەر دەبێت بۆ پەرەپێدانی سەرچاوە نانەوتییەکان، کە لە مێژووی نوێی عێراقدا گەورەترین لاوازیی ئابووری وڵات بووە. لە ڕێگەی تەرخانکردنی بودجە بۆ پرۆگرامی تایبەت بە گەشەپێدانی کەرتەکانی پیشەسازی، کشتوکاڵ، گەشتوگوزار و بەدیجیتاڵکردنی باج و گومرگەکان، حكومەت دەتوانێت داهاتی ناوخۆیی زیاد بکات و پشتبەستنی ڕەها بە نەوت کەم بکاتەوە.
هاوتەریب لەگەڵ داڕشتنەوەی بودجەدا، پلانە نوێیەکەی وەزارەتی دارایی بۆ ساڵی ٢٠٢٧ غافڵ نەبووە لە کێشە گەورەکەی قەرزی گشتی، کە هەمیشە وەک بەربەستێکی قورس لەبەردەم پەرەپێدانی ئابووریدا وەستاوەتەوە. وەزارەتەکە ستراتیژێکی نوێ و گشتگیری بۆ دانەوەی قەرزی گشتی دەگرێتەبەرر، کە بنەمای سەرەکییەکەی بریتییە لە داڕشتنەوەی تەواوی مامەڵە دارایی و کارگێڕییەکان لەگەڵ ئەو بانکانەی کە سەر بە خودی وەزارەتی داراین.
ئەم داڕشتنەوەیە ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی بارگرانی قەرزە نێوخۆیی و دەرەکییەکان لەسەر شانی حکومەت، بە جۆرێک کە پشکی شایستە داراییەکان بۆ خزمەتگوزارییەكان بەکاربهێنرێن لەبری ئەوەی بۆ سوودی قەرزەکان بڕۆن. ئەم شێوازە نوێیەی بەڕێوەبردنی قەرز و بانکەکان، پشتگیرییەکی ڕاستەوخۆ و بەهێز پێشکەش بە گەنجینەی دەوڵەت دەکات، بە جۆرێک کە نەفەسێکی نوێ بە سیولەی دارایی دەبەخشێت و توانای دەوڵەت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەر قەیرانێکی کتوپڕ یان دابینکردنی سەرمایە بۆ پڕۆژە ستراتیژییەکانی داهاتوو چەند هێندە دەکات
پشکی هەرێمی کوردستان لە شێوازی نوێی داڕشتنی بودجەی عێراق (بودجەی پرۆگرام و ئەدا) یەکێک دەبێت لە گرنگترین و هەستیارترین تەوەرەکانی پەیوەندیی دارایی نێوان بەغدا و هەولێر، چونکە ئەم وەرچەرخانە تەنیا گۆڕانکاری لە پێکهاتەی ژمارەکاندا ناکات، بەڵکو تەواوی فەلسەفەی دابەشکردنی داهات و فیدراڵیزمی دارایی لە عێراقدا سەرلەنوێ دادەڕێژێتەوە.
لە سیستەمی کۆندا (بودجەی بڕگەکان)، پشکی هەرێم هەمیشە وەک ڕێژەیەکی سەدیی جێگیر (بۆ نموونە ١٢.٦٧٪) یان لە ڕێگەی دانوستانی سیاسی و ڕێککەوتنی کاتیی سەر هێڵە گشتییەکانی وەک مووچە و شایستە نەوتییەکان دیاریدەکرا، بەڵام لە ژێر سایەی بودجەی پرۆگرام و ئەدادا، هاوکێشەکە لە پشکێکی سیاسیی جێگیرەوە دەگۆڕێت بۆ پشکی گرێدراو بە پرۆگرامی پەرەپێدان و پێوەرەکانی ئەداوە.
ئەم گۆڕانکارییە پێویستی بەوەیە کە وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێمی کوردستان بە تەواوی سیستەمی بودجەسازی خۆی لەگەڵ نوێگەرییەکانی بەغدا هاوتەریب بکات. بۆ ئەوەی حكومەتی هەرێم بتوانێت پشکی شایستەی خۆی لە بودجەی ساڵانەدا مسۆگەر بکات، چیتر ناتوانێت تەنیا داوای تەرخانکردنی دارایی کۆنکرێتی بکات بۆ خەرجییە گشتییەکان یان مووچە، بەڵکو دەبێت پرۆژە و پلانی ستراتیژیی ڕوون پێشکەش بکات کە تێیدا ئامانجەکان، تێچووی پرۆژەکان، و پێوەرەکانی هەڵسەنگاندنی ئەدا بە وردی دیاریکرابن.
سیستەمی نوێی بودجە وا دەکات کە خەرجییەکان ڕاستەوخۆ بە دەرئەنجامی ڕاستەقینەوە ببەسرێنەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی پانتایی مانۆڕی سیاسی لەسەر شایستە داراییەکانی هەرێم. ئەگەر دامەزراوەکانی هەرێمی كوردستان بتوانن بە شێوازێکی کارا و زانستی پرۆژەکانیان بەڕێوەببەن و دەرئەنجامی ئەرێنی پیشان بدەن، بەغدا پاساوی یاسایی و دارایی نابێت بۆ بڕین یان دواخستنی پشکی هەرێم، چونکە پارەکە بۆ "پرۆگرامی نیشتمانیی پەرەپێدان" تەرخانکراوە نەک بۆ ناونیشانی سیاسیی پەتی.
جگە لەوەش، پرسی پەرەپێدانی سەرچاوە نانەوتییەکان کە تەوەری سەرەکیی پلانە نوێیەکەی وەزارەتی دارایی فیدراڵە، ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی لەسەر پشکی هەرێم دەبێت. لەم سیستەمەدا، داهاتە ناوخۆییەکانی هەرێم (وەک باج، گومرگ و ڕسوومات) دەخرێنە ناو هاوکێشەی ئەدای داراییەوە. هەرێم دەتوانێت لە ڕێگەی نیشاندانی کارایی لە کۆکردنەوە و ڕێکخستنەوەی ئەم داهاتانەدا، پێگەی دارایی خۆی لە هاوکێشەی نیشتمانیدا بەهێزتر بکات و وەک شەریکێکی کارا لە بەرزکردنەوەی بەردەوامیی دارایی دەوڵەتدا دەربکەوێت
لە کۆتاییدا، سەرکەوتنی هەرێمی کوردستان لە پاراستن و بەدەستهێنانی پشکی شایستەی خۆی لەم بودجە نوێیەدا، بەندە بە پێکهێنانی لیژنەی هاوبەشی تەکنیکی و ئابووریی و دارایی بەهێز لە نێوان هەولێر و بەغدا بۆ داڕشتنی پێوەرەکانی ئەدا بە شێوازێک کە تایبەتمەندییەکانی هەرێم ڕەچاو بکات. گۆڕینی لۆژیکی دانوستان لە ململانێی سیاسی لەسەر پشکەکانەوە بۆ هاوبەشیی گەشەپێدان لەسەر بنەمای ئەدا، دەکرێت ببێتە سەرەتایەک بۆ کۆتایهێنان بە تەنگژە داراییە درێژخایەنەکانی نێوان هەردوولا، بە مەرجێک حكومەتی هەرێم بە خێرایی و بە دیدێکی ستراتیژییەوە خۆی بۆ ئەم وەرچەرخانە کارگێڕی و داراییە گەورەیە ئامادە بکات.
د.پیرۆت محمد امین
پسپۆڕی : دارایی گشتی
