ڤیان سیروان
لەسروشتدا بۆ هەر بونەوەرێک شینبونەوە (گەشەکردن)، ژیانە، وشکبونیش بەواتای مردن دێت، ئەگەر کرمی دارەکە نەبێت، دارەکە وشک نابێت، ئەم یاسایە بۆ هەموو زیندەوەران ڕاستە، کۆمەڵگهش بەبیرکردنەوەو مەعنەویاتی خۆی بەسەوزو شینی دەمێنێتەوە، دەژییو داهاتوی خۆی ڕێکدەخات، ناوی ئەم پێکهاتنە (خۆبون ـ Xwebûn)، خۆبونو بون، بۆ کۆمەڵگه دوو دیاردەی لێکدانەبڕاوو حەتمین، ژیانی ئازاد، بەخۆبونەوە بەستراوەتەوە، کۆمەڵگه چەندە "خۆی" بێت، ئەوەندە ئازادەو دەتوانێت ئازادبێتو تەباو کۆمۆناڵ بێت، لەدەرەوەی هۆشیاریی بەستراو بەخۆبون، هەموو هۆشیارییەکانی دیكه کۆمەڵگه تێکدەدەن، ڕزینی دەکەنو دەیکەنە ئامرازی ژێردەستەییو بهقوڕقوشمکردن.
خیانەتو هاوکاریکردنی (داگیرکەر)، بریتییە لەوشککردنو نامۆکردنی کۆمەڵگه بەرامبەر بەخۆی، وتەی "کرمی دارەکە" لێرەوە دێت، چونکە کرمی دارەکە دارەکە دەخوات، دارەکە دهڕزێنێتو دارەکە وشك دهبێت، شێرپەنجە بۆ جەستە چی بێت، کرم بۆ دار چی بێت، خیانەتیش بۆ کۆمەڵگه ڕێک هەمان شتە، خراپترینی ئەوەیە کە خیانەت ببێتە نەریتو لەناو کۆمەڵگهدا ئاسایی (نۆرماڵیزە) بکرێت، ببێتە شێوازێکی ژیان، نەفرەتی لێنەکرێتو پەرچەکردار لەبەرامبەریدا کەم بێت.
ئەمەش خۆی لەخۆیدا "کۆمەڵناسیی مردن" لەگەڵ خۆی دەهێنێت، کۆمەڵناسیی مردن ئەوەیە کە؛ کۆمەڵگه بەتەواوی بونی خۆیەوە، بەبیرکردنەوە، هەست، کەسایەتیو ئەو بەهایانەی کە کۆمەڵگه دەکەنە کۆمەڵگه، هەموی بەرەو ڕوخان دەچێت، واتە کۆمەڵگه لەخەوی مردندایە، لەم ڕاستییەدا بنەڕەتیترین فاکتەر خیانەتە، بێئەوەی هێڵی خیانەت لەناو کۆمەڵگهدا شەرعییەت پەیدابکات، مەحاڵە کۆمەڵگه بڕوخێت، ڕوخان لەناوەوەیە، دەکرێت کۆمەڵگهیەک یان نەتەوەیەک ڕوبەڕوی هێرشو زۆرداری ببێتەوە، ئازاری گەورە بکێشێت، باجی قورس بدات، بەڵام نەخۆشییەکە، شێرپەنجە گەورەکە لەناوەوەیە، ئەگەر کرمەکە نەبێت، قەدی دارەکە دیسان شین دەبێتەوەو گەڵا دەردەکات.
ڕاستیی جودەنرات
لەجەنگی جیهانیی دوەمدا، نازییەکان بۆ ئەوەی بتوانن بەئاسانی جولەکەکان لەناوببەن، لەژێر ناوی (جودەنرات ـ Judenrat) لیژنەی هاوکارییان لەناو خودی جولەکەکاندا دامەزراند، لەڕوی زمانەوانییەوە بەواتای (ئەنجومەن یان لیژنەى جولەکەکان) دێت، ئەم گروپو بنەماڵانە لەپێناو بەرژەوەندییەکانی خۆیاندا هاوکارییان لەگەڵ نازییەکاندا دەکرد، بۆ ئەوەی سیستمی قڕکردنەکە بەڕێکوپێکی بەڕێوەبچێت، پێویستی بەو جودەنراتانە دەبینرا، کاری ئەو لیژنانە ئەوەبوو کە لەناو ئەو ناوچەو گەڕەکانەی پێیان دەوترا (گەتۆ ـ کە جولەکەکانی لێ دەژیان)، سەقامگیرییو دیسپلین بچەسپێنن، لیستی ناوی ئەوکەسانە ئامادەبکەن کە دەبوو بەگازی کیمیایی بکوژرێنو ڕەوانەی کاروانی مردنیان بکەن.
هەروەها ئەوکەسانەی کە هەوڵیان دەدا بەرگریی پەرەپێبدەن، یان لەناو بزوتنەوەو چالاکیدابونو سەرکردایەتییان دەکرد، لەلایەن ئەم لیژنانەوە دەستنیشاندەکرانو سیخوڕییان بەسەرەوە دەکرا، ئەرکێکی گرنگی ئەوان سیخوڕیکردن بوو، زانیارییان لەسەر ئەوکەسە پێشەنگانە دەدا بەنازییەکان، جودەنراتەکان لەو قڕکردنە ڕەگەزییەی (جینۆساید) کە بەسەر جولەکەکاندا دەهات، کاری نازییە فاشیستەکانیان ئاسان دەکرد.
لەبەرامبەر ئەم هاوکارییەشدا، بۆ ماوەیەکی کاتیی تەمەنی خۆیانو بنەماڵەکانیان درێژدەکردەوە، بێگومان بەقەد خودی قڕکردنەکە یان هۆلۆکۆستی سەر جولەکەکان، ئەم هاوکارییەش کە بەناوی جودەنراتەوە ناسراوە، لەمێژوی مرۆڤایەتیدا نەفرەتی لێدەکرێت، ئەم دۆخە نەفرەتلێکراوەو ئەم هاوکارییەی بەناوی جودەنرات کێشراوە، پێناسەیەکی زۆرباشی خیانەتی ناوخۆیی لای کوردانیش دەکات.
لەمێژوی جودەنراتی کورددا (ئەنکیدۆ)
خاکی کوردستان بەدرێژایی هەزاران ساڵ ڕوبەڕوی هێرشی تاڵانکارییو ژێردەستەیی بوەتەوە، مێژوی خیانەتو هاوکاریکردنی (داگیرکەران) لەناو کۆمەڵگهی کوردیدا لەگەڵ ئەم هێرشو تاڵانکارییانەدا دەستیپێکردوە، لەئەنجامدا خیانەت بوەتە هێڵو نەریتێک، لەهەر سەردەمو قۆناغێکدا، هەندێک کەس، بنەماڵەو عەشیرەت خزمەتیان بەدوژمنانی کورد کردوە، خیانەتیان لەدژی گەلەکەیان پەرەپێداوەو دژایەتیی کۆمەڵگهی خۆیان کردوە.
لەمێژوی نوسراودا، یەکەمینو کۆنترین هاوکارو ناپاکی کورد (ئەنکیدۆ)یە، وەک دەزانرێت سۆمەرییەکان بەسەرکردایەتیی گهلگامێش هێرشدەکەنەسەر مێزۆپۆتامیای سەروو، لەوێ هۆزە کوردییەکان بەرگریی دەکەنو سەرۆکی هۆزەکان کە ناوی (هومبابا ـ Hûnbaba)یه دیلدەکرێت، ئەنکیدۆ کەسێکی ئەم ناوچەیەیەو خزمەت بەگهلگامێش دەکات؛ واتە هاوکارو دەستکەلایەتی، گهلگامێش نایەوێت هومبابا بکوژێت، بەڵام ئەنکیدۆ هومبابا وەک ڕێگر لەبەردەم بەرژەوەندییو دەرفەتەکانی ئێستای خۆیدا دەبینێت، لەبەرئەمە، سوردەبێت لەسەرئەوەی کە دەبێت هومبابا بکوژرێتو لەم پێداگرییەشیدا سەرکەوتوە دەبێت، مێژوی خیانەتی کەسانی کوردیش لەوێوە دەستپێدەکات، لەوێ بەدواوە، خیانەتو هاوکاریکردنی (دوژمن) بەرەبەرە زیاتر جێگەی خۆی لەناو کۆمەڵگهی کوردیدا دەکاتەوە؛ لەگەڵ دوژمن دەبنە یەک، هاوکاریی دەکەنو بەشداریی دەکەن لەتاڵانکردنو وێرانکردنی نەتەوەو گەلی خۆیاندا.
نیشانەی هاڕپاگۆس (Sendroma Harpagos)
هارپاگۆس یان هارباکس، وەزیرو سەرکردەیەکی سەربازیی مادەکان بوو کە بەهۆی خیانهتەکەیەوە لەدژی پاشای ماد (ئەستیاگ)، دەسەڵاتی مادەکان ڕوخاو ئیمپراتۆریەتی ئەخمینی/فارس دامەزرا، لەئەدەبیاتی سیاسییو مێژوییدا ئەم چەمکە بۆ ئەو خیانەتە ناوخۆییانە بەکاردێت کە دەبنە هۆی ڕوخانی قەوارە نەتەوەییەکان.
ئەم نەریتە نەفرەتلێکراوە لەسەردەمی مادەکانیشدا بەردەوامدەبێت، گەلی کورد کە ئەو سەردەمە بەناوی مادەکانەوە دەناسران، لەئەنجامی تێکۆشانێکی درێژخایەندا لەدژی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوری کۆیلەدار، کۆنفیدراسیۆنی خۆیان دادەمەزرێننو لەگەڵ گەلانی دەوروبەریاندا هاوپەیمانی دەبەستن، لەدژی زوڵمی دەھاک سەرھەڵدەدەنو ئازادیی خۆیان بەدەستدەهێنن؛ ئیمپراتۆریەتێک دادەمەزرێنن.
دەوروبەری ساڵانی 550ی پێش زایین، ئەستیاگ (Astiyagas) پاشای مادەکانەو ئیمپراتۆریەتەکە بەرەو ڕوخان دەچێت، هۆکاری ڕوخانەکەشی خیانەتی هاڕپاگۆسە، لەکەسایەتیی هاڕپاگۆسدا، هاوکاریکردنی (دوژمن) ئیتر بوەتە نەخۆشی، ڕێبەر ئاپۆ دۆخی هاوکاریکردنەکە بە"سندرۆمی هاڕپاگۆس" ناوزەد دەکاتو بەمشێوەیە دەڵێت، "لەمێژوی کوردستاندا لەگەڵ هاڕپاگۆسدا تێگەیشتنێکی نوێ پەرەدەسێنێت، هاڕپاگۆسیەتی واتە بەتەواوی هێزی خۆتەوە خزمەتکردنی کەسانی دیكه، لەبەرئەوەش دژبەرییو ناکۆکیی هاڕپاگۆس بونی هەیە، من بەمە دەڵێم "سندرۆمی هاڕپاگۆس".
ئەم ڕوداوە، شکانێکی گەورەی مێژوی کوردە، هاڕپاگۆس دەبێتە هۆکاری ئەوەی کۆنفیدراسیۆنی مادەکان تێکبشکێتو فارسەکان باڵادەست بن، لەمێژوی هێرۆدۆتی یۆنانیدا هاتوە کە ئەستیاگ لەبەرامبەر خیانەتەکەی هاڕپاگۆسدا ئەمە دەڵێت، "ئەی کەسی سوکو کەوتوو! مادام تۆ کۆنفیدراسیۆنەکەت هەڵوەشاندەوە، دەی لهگهڵ من دابنیشتیایه، لەجیاتی ئەوەی تەسلیمی کوروشی کۆیلەی ئێمەی بکەیت، کەسێکی مادت بهێنایەتەسەر دەسەڵات، تۆ بۆچی ئەم خیانەتەت کرد؟.
لەو مێژوەوە تائێستا، هەمیشە لەناو کۆمەڵگهی کوردیدا هاڕپاگۆسەکان سەریانهەڵداوە، ئەم کەسایەتییانەو بنەماڵەکانیان، بۆ دوژمن دەبنە سەرباز، فەرماندە، سیاسەتمەدار، ڕاوێژکارو خزمەتکارو لەدژی کۆمەڵگهی خۆیان دەوەستنەوە، ڕێبەر ئاپۆ ئەم خیانەتەی ناو کۆمەڵگهی کوردی وەک (جودەنرات ـ Judenrat) پێناسەکردوە.
جودەنرات، ماشهكانى دوژمنن لەناو کۆمەڵگهی کوردیدا
لەمێژوی کورددا، هەر کاتێک کۆمەڵگه ویستبێتی لەژێر چەپۆکو ستەمی دوژمنان بێتە دەرەوەو لەداگیرکاریی ڕزگاری بێت، ئەم هێڵی جودەنراتە ڕوبەڕوی بەرگرییەکان بوەتەوەو نەیهێشتوە بگەنە ئەنجام، زیاتر لەمەش، جودەنراتی بۆ هاوکاران بوەتە ڕێبازو مۆدێلێکی ژیان، ئەم مۆدێلە لەمێشکدا دەچێندرێتو پەیڕەو دەکرێت، داگیرکاریی لەناو هۆشیاریدا جێگەی خۆی دەکاتەوە، ئەگەر مێشک داگیرنەکرێت، خاک داگیرو کۆڵۆنیال ناکرێت، ژێردەستەیی لەمێشکدا دەستپێدەکاتو لەسەر خاکدا بەرجەستە دەبێت؛ ئەمەش لەڕێگەی هاوکارانەوە بەدیدێت، هاوکاران، ماشەی دەستی دوژمنن لەناو کۆمەڵگهدا، چۆن بەبێ ماشە ئاگر ناگیرێت، بەبێ هاوکاریش وڵاتێک دەستبەسەردا ناگیرێت، هەموو هاوکاران ماشەنو وەک شەپۆلەکانی ئاگر، گەلو وڵات دەسوتێنن.
کۆسپی گەورەی بەردەم ئازادییو یەکێتیی کورد، ئەم ئامرازانەن، یان بەدەربڕینێکی دیكه جودەنراتهكانن، ئەوان بەرژەوەندییەکانی خۆیان دەخەنە پێش بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانەوە، بەواتایەکی دیكه، نەتەوەی کورد دەکەنە قوربانیی بەرژەوەندییەکانی خۆیان، بۆ ئەوەی بەرژەوەندییە سیاسیی، مادییو دەسەڵاتخوازییەکانی خۆیان بپارێزنو زیادی بکەن، هەموو جۆرە هاوکارییو خیانەتێک لەدژی گەلەکەیان دەکەن، سەرەڕای ئەوەی تۆوی خیانەت لەناو کۆمەڵگهی کوردیدا چێندراوە، بەڵام ڕێبەر ئاپۆو تەڤگەری ئازادی زیاتر لەنیو سەدەیە لەدژی ئەو ماشانە (ماشەکانی دەستی دوژمن)، تێکۆشانێکی بێوێنە بەڕێوەدەبەن.
لەسەردەمی یەکەمین کوردەکان، واتە (کورتییەکان ـ پڕۆتۆ-کوردەکان)ەوە تا سەردەمی مادەکانو لەمادەکانیشەوە تائێستا، هێڵی خیانەتکار هەمیشە خۆی ڕێکخستوە، لەگەڵ باڵادەستیی فارسەکاندا بونەتە فارس، لەگەڵ ئیسلامدا بونەتە هاوکاری ئەمەویو عەباسییەکانو لەگەڵ عوسمانییەکانیشدا بونەتە نۆکەری ڕۆم (تورکەکان)، لەسەردەمی دەوڵەت-نەتەوەشدا، بونەتە دۆستو هاوکاری داگیرکەران، بەکورتی، لەهەر سەردەمێکدا پەیوەندییان لەگەڵ هێزە باڵادەستەکاندا بەستوەو کاریان بۆکردون؛ پێشەنگییان کردوە بۆ تواندنەوە (ئاسیمیلاسیۆن)و قڕکردنی کولتوریی، سیاسییو فیزیکیی گەلەکەیان.
هێرشی جودەنراتەکان لەدژی یەکێتیی کورد
جودەنرات خاوەنی هۆشیارییو تێگەیشتنی دوژمنە؛ تەنها کرمێک نییە، بەڵکو خاوەنی مێشکێکی نامۆو بێگانەیە، خاوەنی مێشکی دوژمنو نەیارە، بەچاویلکەی دوژمنو بەڕوانگەو بیرکردنەوەی دوژمن دەجوڵێتەوە، هەرزانترین ئامرازە لەدەستی دوژمندا، ڕێبەر ئاپۆو گەلی کورد بەتێکۆشانێکی بێوێنە، لەڕۆژگاری ئەمڕۆماندا عەقڵی کوردییان بونیادنا؛ ئەمەش مێژوو، حەقیقەت، هۆشیارییو ئایدۆلۆژیای کۆمەڵگهی کوردییە، لەبەر ئەم هۆکارەیە کە هێندە هێرشدەکرێتەسەر ڕێبەر ئاپۆ، تەڤگەری ئازادییو گەلی کوردی ئازادیخواز، هێرشدەکەنەسەر ئەم عەقڵەی کە "خۆبون"و جوانیی گەلی کورد بونیاددەنێت، چونکە ئەوان دوژمنی خۆبون، جوانی، ئازادییو نەتەوەبونی کۆمەڵگهی کوردین.
ئەم کەسو گروپانە دژی یەکێتیی کوردن، لەبابەتی یەکێتیدا، گەورەترین کۆسپو تەگەرە ئەم جودەنراتانەن، وەک دەزانرێت لەم ماوەیەی دواییدا، لەبەرامبەر دواین هێرشەکانی قڕکردن (جینۆساید) کە لەدژی ڕۆژئاوا ئەنجامدران، هەڵوێستێکی بەهێزی کۆمەڵگهی کوردی هاتە ئاراوە، لەباشورو باکور پشتگیریی زۆر بەهێز دروستبوو، کۆمەڵگه بەڕۆژان لەگۆڕەپانەکاندا بوو، لهدەیان شارو شارۆچکەی باشوری کوردستاندا، گەل هەمیشە لەناو جوڵەو چالاکیدا بون، گەلی سلێمانی بەجەماوەریبونو دەوڵەمەندیی دروشمەکانی، پێشەنگایەتیی کرد، دروشمی (یەکە، یەکە، کوردستان یەکە) لەچوار لای جیهاندا دەنگیدایەوە، ئەم گیانە نەتەوەییە بوە ئومێد.
حەسرەتی یەکێتیی جارێکی دیكه نزیکبوەوە، خەونەکان گۆڕدران بۆ هیواو ئەمەش لەبەرچاوان شین بوەوە؛ بەنەتەوەی دیموکراتیک، یەکێتیی نەتەوەیی گەشە دەکاتو شین دەبێتەوە، لەدوژمنی هەزاران ساڵە زیاتر، هەندێک کەسی وا کە بەناو بەخۆیان دەڵێن "کورد"، بەڵام لەبنەڕەتدا جودەنراتن، هێرشدەکەنەسەر ئەم هیوایە، لەبەرئەمەیە کە بەدەیان ڕۆژ لەڕێگەی میدیای دیجیتاڵییەوە، هێرشیانکردەسەر بەرگرییو شۆڕشی ڕۆژئاوا.
لەوڵاتێکدا ژێردەستەیی، داگیرکارییو قڕکردن (جینۆساید) چەندە قوڵ بێت، خائینانو جودەنراتەکانی ئەوێش ئەوەندە زۆر دەبن، لەکوردستانو لەناو کۆمەڵگهی کوردیدا، هەموو جۆرە جودەنراتێک پەیدا دەبن، ئەمڕۆ لەکوردستاندا، شەڕی تایبەت لەڕێگەی ئەو جودەنراتانەوە بەڕێوەدەچێت، هەموو جۆرە بێڕەوشتییەکو ئەو مادانەی کە کۆمەڵگهو گەنجان ڕزینی دەکەن، ئەوان پەرەی پێدەدەن، لەسەر میدیای دیجیتاڵ ڕۆژانە هێرشدەکەنو هەوڵدەدەن ڕەشبینی لەناو کۆمەڵگهدا بڵاوبکەنەوە، دەرۆزەکاری بۆ دوژمن دەکەنو فەرمانەکانی دوژمن جێبەجێدەکەن، هەندێکیشیان بازرگانیی بەکولتور، زمانو مۆسیقای کوردییەوە دەکەن؛ ئەم بەها مێژوییانەی کورد لەڕوی ناوەڕۆکەوە پوچەڵو خاڵی دەکەنەوەو پێشکەشی دەوڵەتانی تورکو عەرەبی دەکەن، لەلیژنەکانی لەناوبردنەوە بگرە، تا دەگاتە لیژنە سیاسیی، کولتوری، ئابورییو سیخوڕییەکانو تەنانەت جاش (جەردەوان)و نۆکەرەکان، لەهەموو کایە کۆمەڵایەتییەکاندا ئەم جودەنراتانە بەشێوازێک لەشێوازەکان بونیان هەیە، زیندونو بۆ دوژمن کاردەکەن.
ئەمڕۆ لەباشوری کوردستاندا، بەدەیان بنکەو سەربازگەی سوپای تورکیا هەن، دەسەڵاتداریی ئەو ناوچانە، ئەو هەرێمانەیان ڕادەستی دەوڵەتی تورک کردوە، دەرگای هەموو دامودەزگاو بارەگاکانی خۆیان بۆ دوژمن دەکەنەوە چ بەئاشکراو چ بەپەنهانی، هەموو جۆرە پاڵپشتییەک پێشکەشی دوژمن دەکەن، ئەمجۆرە هاوکارییەی کە بەڕێوەدەچێت، لەبنەڕەتدا بەردەوامیی ئەو کولتورە مێژوییەی هاوکارییو "جودەنراتییە" لەناو کۆمەڵگهی کوردیدا، هەموو ئەو مەیلی ئازادیخوازییانەی لەناو کۆمەڵگهی کوردیدا گەشە دەکەن، لەلایەن ئەم هاوکارانەوە بێکاریگەر دەکرێن، واتە هەوڵی بێکاریگەرکردنیان لەلایەن ئەو هاوکارانەوە پەرەی پێدەدرێت، ئەو هاوکارییانەی لەهێزەکانی دەوروبەر، دەوڵەتانو هێزە هەژمونخوازەکان وەریدەگرن، هەموی لەپێناو ئەو هاوکارییەدایە؛ بەواتایەکی دیكه، بۆ ئەوەیان پێدەدرێت کە لەدژی کوردی ئازادو ئازادیی کورد بوەستنەوە، بەداخەوە لەهەموو بەشەکانی کوردستاندا جودەنرات هەن.
دەبێت کۆمەڵگه لەبەرامبەر ئەم جودەنراتانەدا هەمیشە هۆشیاربێت، هۆشیاربونیش بەس نییە، بەڵکو دەبێت لەناو تێکۆشاندا بێت، ئێمە دەزانین کە تا کرمەکان هەبن، دارەکە هەر بەڕزیوی دەمێنێتەوە، تا خائینان هەبن، کۆمەڵگه بەبریندارییو نەخۆشی دەمێنێتەوە، ئازادی، بەجەستەو مێشکێکی تەندروست بەدیدێت، یەکێتیی نەتەوەی کورد، بەئاشکراکردن (تەشھیرکردن)و تێکشکاندنی جودەنراتەکان بونیاد دەنرێت، بەیەکێتیی نەتەوەیی، دارەکەی کورد بەبەهێزی، قایمیو بەتەندروستی سەرلەنوێ شین دەبێتەوەو گەشەدەکات.
