شارپرێس:

سەردانی ئەم دواییەی دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ ئەنقەرە و کۆبوونەوەی لەگەڵ ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆکی تورکیا، دەنگدانەوەیەکی بەرفراوانی لە ناوەندە سیاسی و ئەمنییەکانی ئیسرائیلدا لێکەوتەوە؛ ئەوەی زیاتر سەرنجی تەلئەبیبی بەلای خۆیدا ڕاکێشا، تەنها دیمەنە دیپلۆماسییەکانی پێشوازییەکە نەبوو، بەڵکو لێدوانەکانی ترامپ بوون سەبارەت بە ئەگەری گەڕانەوەی تورکیا بۆ پڕۆگرامی فڕۆکە جەنگییەکانی جۆری ئێف-35.

 ئەم ئەگەرە لەلایەن ئیسرائیلەوە وەک وەرچەرخانێکی قورس لە سیاسەتی واشنتۆن بەرامبەر ئەنقەرە تەماشا دەکرێت، کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر یەکێک لە ستراتیژیترین دۆسیە ئەمنییەکانی ئیسرائیل دەبێت، کە ئەویش پاراستنی باڵادەستیی سەربازیی جۆرییە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

ئەم نیگەرانییە قووڵە گەیشتە بەرزترین ئاستی سیاسی کاتێک بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ کەناڵی سی ئێن ئێن هۆشداری دا کە فرۆشتنی ئەم فڕۆکە پێشکەوتووانە بە تورکیا دەبێتە هۆی تێکدانی هاوسەنگیی هێز لە ناوچەکەدا. 

ناتانیاهۆ ئاماژەی بەوە کرد کە تورکیا لەم قۆناغەدا نموونەی هاوپەیمانێکی جێگەی متمانە نییە بۆ ئەمریکا، ئەمەش بەهۆی سیاسەتەکانی ئەردۆغان و پەیوەندییە نزیکەکانی لەگەڵ بزووتنەوەی حەماس و کۆمەڵی ئیخوان موسلیمین. 

لەم چوارچێوەیەدا، میدیاکانی ئیسرائیل، لەوانەش کەناڵی 12، ئاشکرایان کرد کە یەحیێل لایتەر، باڵیۆزی ئیسرائیل لە واشنتۆن، بە فەرمی ناڕەزایەتی ڕوونی وڵاتەکەی گەیاندۆتە بەرپرسانی ئەمریکا سەبارەت بەم پێشهاتە.

لە ڕوانگەی شیکەرەوە ئەمنییەکانەوە، هەڵوێستی ئیسرائیل لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە. دکتۆر گالیا لیندنشتراوس، توێژەری سەرەکیی لە پەیمانگای لێکۆڵینەوەی ئاسایشی نیشتمانیی، ڕوونکردنەوەی داوە کە لە سەرەتای پڕۆژەکەدا ئیسرائیل دژایەتیی بەشداریکردنی تورکیای نەدەکرد چونکە لەو کاتەدا پەیوەندییەکانیان لە ئاستێکی جیاوازدا بوو.

 بەڵام دوای تێکچوونی پەیوەندییە دوو قۆڵییەکان، ئیسرائیل سەرەتا ستراتیژی ناڕەزایەتی بێدەنگی گرتەبەر، بەڵام ئێستا گۆڕاوە بۆ دژایەتییەکی ئاشکرای سیاسیی کە لە لێدوانەکانی ناتانیاهۆدا ڕەنگی داوەتەوە.

 هەرچەندە گەڕانەوەی تورکیا بۆ ئەم پڕۆگرامە هێشتا ڕووبەڕووی ڕێگری گەورە دەبێتەوە، وەک پێویستی بە ڕەزامەندیی کۆنگرێس و چارەسەرکردنی کێشەی کڕینی سیستەمی بەرگریی ئاسمانیی ئێس-400ی ڕووسی کە لە ساڵی 2019 بووە هۆی دوورخستنەوەی ئەنقەرە، بەڵام تەلئەبیب نایەوێت هیچ چانسێک بداتە ئەم پێشهاتە.

بەپێی شرۆڤە ئەمنییەکان، نیگەرانییەکانی ئیسرائیل لەسەر سێ تەوەری سەرەکی چڕ دەبنەوە؛ یەکەمیان پاراستنی باڵادەستیی ئاسمانییە کە کۆڵەکەی هێزی سەربازیی ئیسرائیلە. 

تەوەرەی دووەم پەیوەندی بە بەهێزبوونی زیاتری توانای سەربازیی تورکیاوە هەیە، چونکە بەدەستهێنانی هێزی ئاسمانیی پێشکەوتوو لە پاڵ هێزە وشکانیی و دەریاییە گەورەکانی ئێستای ئەنقەرەدا، ڕەهەندێکی نوێ بە باڵادەستیی تورکیا دەبەخشێت.

 تەوەرەی سێیەمیش ترسی ئیسرائیلە لەوەی ئەم هەنگاوە ببێتە سەرەتایەک بۆ گۆڕانکاریی فراوانتر لە سیاسەتی ئەمریکا و کردنەوەی دەرگا بۆ گرێبەستی چەکداریی گەورەتر، بەتایبەتی لەو ژینگە ئەمنییە ئاڵۆزەی کە دوای ڕووداوەکانی 7ی تشرینی یەکەم لە ناوچەکەدا هاتە ئاراوە.

لەلایەکی دیکەوە، ئۆپۆزسیۆنی ئیسرائیلی ڕوانگەیەکی جیاوازتری بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم بابەتەدا هەیە. بێنی گانتس، وەزیری بەرگری پێشوو و سەرۆکی پارتی شین و سپی، ڕایگەیاند کە ڕێگریکردن لە ئەمریکییەکان لە فرۆشتنی چەک کارێکی ئاسان نییە، بۆیە پێویستە سەرنج لەسەر وەرگرتنی دڵنیایی بێت بۆ پاراستنی باڵادەستیی ئەمنی ئیسرائیل.

 گانتس ئاماژەی بە ئەزموونی ساڵی 2020 کرد کاتێک دوای ڕێککەوتنەکانی ئیبراهیم پرسی فرۆشتنی ئێف-35 بە ئیمارات هاتە پێشەوە؛ لەو کاتەدا ئەو سەردانی واشنتۆنی کرد و ڕێککەوتنێکی فەرمیی لەگەڵ مارک ئێسپەر، وەزیری بەرگریی ئەو کاتەی ئەمریکا و بە ڕەزامەندیی ترامپ واژۆ کرد، کە گرەنتی پاراستنی باڵادەستیی ئاسمانیی ئیسرائیلی دەکرد تەنانەت ئەگەر ئەو فڕۆکانە بە وڵاتانی دیکەش بفرۆشرێن.

سەرەڕای ئەم گرژییە سیاسیی و دیپلۆماسییانە، شارەزایان پێیان وانییە کە ئەم بابەتە ببێتە هۆی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی ڕاستەوخۆ لە نێوان تەلئەبیب و ئەنقەرەدا لە ماوەیەکی نزیکدا. 

لە کاتێکدا کە سووریا وەک ناوچەیەکی هەستیاری ئەگەری پێکدادان دەمێنێتەوە، بەڵام هەردوو وڵات میکانیزمێکی هەماهەنگیی هۆشیارانەیان لەنێواندا هەیە بۆ ڕێگریکردن لە هەر جۆرە بەریەککەوتنێکی نەخوازراو و نیشانەکانیش دەردەخەن کە هەردوولا دەیانەوێت خۆیان لە ئاڵۆزیی ڕاستەوخۆ بەدوور بگرن. 

لە کۆتاییدا، لە کاتێکدا واشنتۆن هێشتا بڕیاری کۆتایی نەداوە، گفتوگۆکان لە ئیسرائیل لە سنووری فڕۆکەی ئێف-35 تێپەڕیون و بوونەتە بەشێک لە ستراتیژییەکی فراوانتر بۆ هەڵسەنگاندنەوەی داهاتووی پەیوەندییەکانی ئەمریکا و تورکیا و کاریگەرییەکانی لەسەر نەخشەی ئەمنیی ناوچەکە.