شارپرێس ـ بەختیار ئەحمەد:
لەماوەی چەند دەیەی رابردوو، زۆربەی شیکەرەوە سیاسییە ڕۆژئاواییەکان ئێرانیان وەک گۆڕەپانى ململانێی نێوان ڕیفۆرمخوازو پارێزگاران یان میانڕەوو توندڕەوان پۆلێن دەکرد، بەڵام لەدواى شەڕى 40 ڕۆژەو سەرهەڵدانی نەوەیەکی نوێ لەناو دامەزراوە ئەمنیو سەربازییەکان، ئەو چوارچێوە شیکارییە چیدی کاریپێناکرێت، پرسیارێکی سەرەکی لێرەدا ئەوەیە کە ئایا ئێران لەقۆناغی گواستنەوە لەکۆماری ئیسلامی یەکەم بۆ کۆماری ئیسلامی دوەمدایە؟
پێشەکی
مێژوی مۆدێرنی ئێران مێژوی گواستنەوەی بەردەوامە لەنێوان هەوڵی گەشەسەندنو هەوڵی پاراستنی سەربەخۆیی، لەشۆڕشی مەشروتەی ساڵی 1906 تا شۆڕشی ئیسلامی 1979، هەمیشە دوو ئاراستەی سەرەکی لەژیانی سیاسیی ئێراندا بونیان هەبوە، ئاراستەی نوێخوازییو ئاراستەی بەرگریی لەسەروەریى نیشتمان.
شۆڕشی 1979 ئەم دوو ئاراستەیەی لەچوارچێوەیەکی نوێدا یەکخستەوە، کۆماری ئیسلامی خۆی وەک دەوڵەتێکی دژ بەهەژمون ناساند، بەڵام لەهەمانکاتدا هەوڵی دروستکردنی مۆدێلێکی نوێی دەسەڵاتی سیاسیدا.
جەنگی ئێرانو عێراق (1980-1988) دەوڵەتی شۆڕشگێڕی گۆڕی بۆ دەوڵەتێکی ئەمنی، ئەو جەنگە تەنها خاکی ئێرانى نەپاراست، بەڵکو بنەمای کولتوری ستراتیژیی ئێرانیشى دروستکرد؛ کولتورێک کە تێیدا بەرگرییو ئامادەیی بۆ قوربانی بوو بەبەشێک لەناسنامەی نیشتمانی.
یەکەم: تیۆری کۆماری ئیسلامی دوەم
لەئەدەبیاتی سیاسیی ئێراندا چەمکی کۆماری ئیسلامی دوەم بۆ یەکەمجار لەلایەن هەندێک توێژەر بەکارهات بۆ باسکردن لەقۆناغێک کە دوای نەوەی یەکەمى دامەزرێنەران دێت، کۆماری ئیسلامی یەکەم لەژێر کاریگەریی ڕاستەوخۆی شۆڕشی 1979و کەسایەتیی ئایەتوڵڵا خومەینیدا بوو بەگرنگیدان بەپرسی مانەوەو پاراستنی سیستمو ئایدیۆلۆژیای شۆڕشگێڕیی، بەڵام کۆماری ئیسلامی دوەم تایبەتمەندییەکانی بریتیبون لەسەرهەڵدانی نەوەی نوێى جەنگو دەسەڵاتی زیاتر بۆ دامەزراوە ئەمنییەکانو گواستنەوە لەپاراستنی شۆڕشەوە بۆڕێکخستنەوەی ناوچەکە، واتە، ئەم نەوەیە خۆی بەبەرپرسی پاراستنی سیستەم نازانێت، بەڵکو خۆی بەبەرپرسی دروستکردنی ڕێکخستنی نوێی ناوچەکە دەزانێت.
دوەم: جەنگو دروستبونی دەوڵەت
تیۆریی جەنگ دەوڵەت دروستدەکاتو دەوڵەتیش جەنگ، لەسەر ئێران جێبەجێدەبێت، جەنگی ئێرانو عێراق سوپای پاسدارانی بەهێزکرد، دامەزراوە ئەمنییەکان گەورەکرد، هەستی ناسیۆنالیزمی ئێرانی بەهێزترکردو بەشداریکردنی لەسیاسەت زیادکرد، هەروەها جەنگەکانی سوریا، عێراقو دژی داعش هەمان کاریگەرییان هەبوو، بەڵام لەئاستێکی ناوچەییدا، لەڕوانگەی دەسەڵاتی ئێرانەوە، ئەو جەنگانە سەلماندیان کە ستراتیژیی بەرگریی سەرەتاى سەرکەوتن بوە.
سێیەم: ستراتیژیی گەورەی نوێی ئێران
لەئێستادا ستراتیژى گەورەى ئێران واتە ئەو پلانە درێژخایەنەی دەوڵەت بۆ گەیشتن بەئامانجەکانی بەکاریدەهێنێت لەسەر پێنج پایەى سەرەکى دامەزراوە:
1. هەڕەشەکان دەبێت لەدەرەوەی سنورەکان بوەستێندرێت.
2. ئێران هەوڵی دروستکردنی هێڵی بەرگریی ناوچەیی دەدات لەلوبنان بۆ یەمەن.
3. کەمکردنەوەی پشتبەستن بەڕۆژئاواو گەشەپێدانی پەیوەندییەکان لەگەڵ چین، ڕوسیاو بریکس.
4. پەرەدان بەرنامەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، موشەکو تەکنەلۆژییە سەربازییەکان.
5. ئێران خۆی تەنها وەک دەوڵەتێکی ناوچەیی نابینێت، بەڵکو وەک یەکێک لەهێزەکانی سیستمی فرە-جەمسەرى دەبینێت لەجیهاندا.
چوارەم: گرێبەستی کۆمەڵایەتیی نوێ
یەکێک لەگرنگترین پرسیارەکان ئەوەیە: ئایا هاوڵاتى ئێرانى ئەم گۆڕانکارییە قبوڵدەکات؟ دوای جەنگو گەمارۆ، دەسەڵات هەوڵدەدات گرێبەستێکی نوێ دروستبکات:
1. گەشەی ئابوریی لەبەرامبەر ئارامی کۆمەڵایەتی.
2. ناسیۆنالیزمی ئێرانی بەرامبەر ناسنامەی شۆڕشگێڕیی.
بەڵام ئەم پڕۆژەیە بەربەستیشی هەیە؛ چونکە نەوەی گەنجی ئێران داوای ئازادی، هەلی کارو ژیانێکی باشتر دەکات.
پێنجەم: ڕەخنە لە تێزی سەرکەوتنی ئێران:
هەرچەندە دەسەڵات باس لەسەرکەوتن دەکات، بەڵام هەندێک شیکەرەوە پێیانوایه، گەمارۆکان هێشتا کاریگەریی قووڵیان هەیە، ئابوریی توشی قەیرانە، ناڕەزایەتیی کۆمەڵایەتی بەردەوامە، بەشێک لەهاوپەیمانانی ناوچەیی لاوازبون، بۆیە بەشێک لەتوێژەران پێیانوایە، ئێران لەنێوان براوەی ستراتیژییو قەیرانی ناوخۆیی گیریخواردوە.
ئەنجام
ئێرانی دوای جەنگ تەنها گۆڕانێکی سیاسیی نییە، بەڵکو گۆڕانێکی قووڵی ستراتیژییە. ئەو نەوەیەی ئێستا هاتوەتەسەر دەسەڵات، خۆی بەبەرهەمی جەنگو ململانێی جیوپۆلیتیکی دەزانێتو پێیوایە، ئێران دەتوانێت ڕۆڵی هێزێکی گەورەی ناوچەیی ببینێت، بەڵام سەرکەوتنی ئەم دیدە بەوە پێوانە دەکرێت کە تا چەند دەسەڵات بتوانێت لەنێوان هێز، ئابوریی، ناسنامەو داواکارییەکانی کۆمەڵگه هاوسەنگی دروستبکات، ئەگەر ئەم هاوسەنگییە نەهێنرێتە ئاراوە، ئەوە ئەو جەنگەی کە بوە هۆی بەهێزبونی دەوڵەت، دەتوانێت ببێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیرانە نوێیەکانیش.