هەڤاڵ عارف

لەئێستاداو بەهۆی هەڵوەشاندنەوەی ئیدارەی خۆسەرەوە، پرسی کورد لەسوریا پێی ناوەتە قۆناغێکی نوێ‌و هەستیارەوە. ئەم پێشهاتە مشتومڕێکی گەورەی لەشەقامی کوردیدا بەدوای خۆیدا هێناوە، بەجۆرێک زۆرینەی شرۆڤەو بۆچونەکان بەو ئاراستەیەن کە ئەم هەنگاوە کۆتایی بەخەونی دروستبوونی ئەزموونی دووەمی کوردی هێناوە لەڕۆژئاوا، ئەمەش وا لێکدەدرێتەوە، کە چیتر هیچ زەمینەو دەرفەتێک نەماوەتەوە بۆ سەرهەڵدان یان لەدایکبوونی قەوارەیەکی دیکەی سیاسیی کوردیی هاوشێوەی هەرێمی کوردستان.

لێرەدا پرسیارەکە ئەوەیە، ئایا لەبنەڕەتدا ئیدارەی خۆسەر، ئەزموونی دووەمی کوردی بوو؟ یاخود دۆخی  رۆژئاوا، زەمینەی بۆ جاڕدانی ئەزموونێکی هاوشێوەی هەرێمی کوردستانی تێدا لەباربوو؟ بۆ وەڵامی ئەم دوو پرسیارە، پێویستە واقیعەکە وەک خۆی دوور لەعاتیفەی سیاسی بخوێنینەوە، بێگومان ئەوەی لەسوریادا بەناوی ئیدارەی خۆسەرەوە هەبوو هەر لەسەرەتاوە ئامانج لێی دروستکردنی کۆپییەکی دیکە یان ئەزموونێکی دووەمی هاوشێوەی هەرێمی کوردستان نەبووە، هۆکارەکەشی ڕوونە، نەخشەو جوگرافیای سیاسی‌و پێکهاتەی دیمۆگرافی ڕۆژئاوای کوردستان بەتەواوی جیاوازبوو لەتایبەتمەندییەکانی هەرێم.

سەرهەڵدان‌و مانەوەی هەرێمی کوردستان بەرئەنجامی یەکتربڕینی کۆمەڵێک فاکتەری ستراتیژی‌و هەلومەرجی دەگمەنی ناوچەیی بوو، لەڕووی جوگرافی‌و دیموگرافییەوە شارو ناوچەکانی ئەم بەشەی کوردستان بەتەواوی پێکەوە گرێدراون و هیچ دابڕانێکیان لە نێواندا نەبوو، هاوکات سەرجەم هێزە سیاسییەکان لەژێر یەک چەتری بەرەی کوردستانیدا خۆیان کۆکردبوەوە،
لەسەر ئاستی هەرێمایەتیش، هاوکێشەکان لە بەرژەوەندیی سەرهەڵدانی ئەم قەوارەیە بوون لەلایەک تورکیا ئەو ستراتیژە سەربازیە فراوانخوازییەی ئێستای نەبوو، هاوکات هیچ گرووپێکی یاخیش لەناوچەکەدا بوونی نەبوو بـبـێتە کرێگیراو (مورتەزەقە)ی وڵاتانی چواردەور تا بۆ شەڕی بەوەکالەت دژی کورد بەکاریان بهێنن، لەلایەکی دیکەشەوە ئێران تازە لە جەنگێکی هەشت ساڵە هاتبووە دەرەو لە ناوخۆیدا سەرقاڵی چارەسەرکردنی دەرهاویشتە قورسەکانی دوای جەنگ بوو ، هیچ دەرفەتێکی دەستێوەردانی لەکاروباری مەنتەقەکەدا بۆ نەدەڕەخسا.

هەرچی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتییە وێڕای هاوسۆزی و پشتیوانی ئیدارەی ئەوکاتەی بۆشی باوک و حکوومەتی فەڕەنسا، دەرچوونی بڕیاری ژمارە (688)ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان و سەپاندنی هێڵی دژەفڕین لە سەرووی هێڵی  (36)، پاڵپشتییەکی چارەنووسساز بوو، نەک هەر پاراستنی سەربازیی بۆ باشووری کوردستان گەرەنتی کرد، بەڵکو  جۆرێک لە شەرعیەت و دانپێدانانی نێودەوڵەتیشی پێبەخشی، بۆیە کۆبوونەوەی ئەو فاکتەرانە پێکەوە، وایکرد هەرێمی کوردستان ببێتە ئەمری واقیع  و ئەزموونێکی نوێ لەناوچەکەدا.

لە بەرامبەردا، واقیعی ڕۆژئاوای کوردستان لە ڕووی جوگرافییەوە بە تەواوی پێچەوانەی قەوارەی هەرێمە. کانتۆن و شارە ستراتیژییەکانی ڕۆژئاوا یەکپارچەیی خاکیان لە نێواندا نەبوو، هەرسێ کانتۆنی عەفرین، کۆبانی و حەسەکە لە ڕووی جوگرافییەوە پەرتەوازە لێکدابڕابوون،. هاوکات، بەشێکی زۆری ئەو ناوچانەی، کە بۆ یەکخستنەوەی دیمۆگرافی، جیۆستراتیژی و دروستکردنی نەخشەیەکی یەکپارچە پێویست بوون، لەدەرەوەی دەسەڵات و کۆنترۆڵی کورددا بوون

لەسەر ئاستی ئیقلیمیش، دەستێوەردانەکانی تورکیا نەک هەر لە سەردەمی سەرهەڵدانی قەوارەکەدا، بەڵکو تا ئێستاش هەڕەشەیەکی جددی و بەردەوامن، لەم پێناوەشدا، ئەنقەرە تەواوی ئامرازە سەربازی، دیپلۆماسی و لۆبییەکانی خۆی بۆ لەباربردنی ئەزموونی خۆبەڕێوەبەری خستبووە گەڕ، هاوکات، لە ڕێگەی شەڕی بەوەکالەت و ئاراستەکردنی گرووپە چەکدارەکانی ئۆپۆزسیۆنی سوریاوە، ڕۆژ بە ڕۆژ پانتاییە جوگرافییەکانی ژێر کۆنترۆڵی کوردی بەرتەسک دەکردەوە و بە پرۆسەیەکی سیستماتیک  داگیرکاریی لەو ناوچانەدا پیادە دەکرد.

هەرچی سوریاشە، سەرباری ئەوەی خاکەکەی وەک قۆچی قوربانی هەر بەشێکی کەوتبووە دەست وڵاتێک و گرووپێکی توندڕەو کەچی ئیدارەیەکی ڕێکخراو و ئاوەدانی وەک ڕۆژئاوای کوردستان کە سەرنجی ناوچەکە و جیهانیشی بەلای خۆیدا ڕاکێشابوو  پێ قبوڵ نەدەکرا، سوریای نوێ وێڕای بێدەنگییان لەئاست داگیرکارییەکانی تورکیا و ئیسرائیل، ئامادە بوو خاکی وڵاتەکەی مەتر بە مەتر لەدەست بدات، تەنها بۆ ئەوەی ڕێگری لە دروستبوونی قەوارەیەکی سیاسی کوردی بکات.

لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش، گۆڕانکاری لە هەڵوێستی واشنتۆن، بەتایبەتی لە سەردەمی ئیدارەی ترەمپدا، گورزێکی کوشندەی دیکە بوو بەر پرسی کورد کەوت لە سوریا،  ئەم پاشەکشەیە سەرەتا بە بێدەنگی ئەمریکا بەرامبەر کەوتنی عەفرین و چاوپۆشیکردن لە فراوانخوازییەکانی ئەنقەرە دەرکەوت، دواتریش لەبری پێزانین بۆ قوربانییەکانیان، واشنتۆن کەوتە بچووککردنەوەی ڕۆڵ و بەرخودانی سەربازیی کورد بە جۆرێک،  سەرکەوتنەکانی هەسەدەی تەنها وەک بەرئەنجامی پاڵپشتییە ڕاستەوخۆکانی ئەمریکا وێنا دەکرد، بەم جۆرە، واشنتۆن پرسی کوردی لە قەزیەیەکی هاوپەیمانێتییەوە گۆڕی بۆ کارتێکی فشار، تا لە سەودا و سازشە سیاسی و بازرگانییەکانیدا لەگەڵ تورکیا بەکاری بهێنێت.

لەناوخۆشدا، ناتەبایی و نەبوونی یەکدەنگی لە نێوان (پەیەدە) و (ئەنەکەسە) خاڵی لاوازو  گرفتێکی دیکەی بەردەم ئیدارەی خوسەربوو لە  ڕۆژئاوای کوردستان

لەدەرەنجامی ئەم واقیعە ئاڵۆزەدا، هاوکێشەکە بە ڕوونی دەردەکەوێت ئیدی هیچ مشتومڕێک هەڵناگرێت، دروستنەبوونی ئەزموونی دووەمی کوردی هاوشێوەی هەرێمی کوردستان، دەرهاویشتەی ئەو زەمینە نالەبارە جوگرافی و سیاسییانە بوو، کە ئاماژمان پێکردن، هەر لەبەر درککردن بەم ڕاستییەش بوو،  سەرکردە و نوێنەرانی ئیدارەی خۆسەر بەردەوام جەختیان لەوە دەکردەوە، کە مسۆگەرکردنی مافە نەتەوەییەکانیان لەناو چوارچێوەی یەکپارچەیی دەوڵەتی سوریادا دەبیننەوە، نەک لە پەنابردن بۆ بژاردەی جیابوونەوە

لەکۆتاییدا، نابێت دووبارەنەکردنەوەی ئەزموونێکی هاوشێوەی هەرێمی کوردستان یان ئەو پێشهاتانەی  ئێستا هاتوونەتە پێش، وەک شکستی ستراتیژیی کاربەدەستانی کورد لە ڕۆژئاوا لێکبدرێتەوە، دەبێت ئەو واقیعە لەبەرچاو بگرین کە کۆی هاوکێشەکان لە دژی بەرژەوەندییەکانی ڕۆژئاوا شکانەوە و بواری هیچ مانۆڕێکیان بۆ ئیدارەی خووسەر نەهێشتەوە، کۆمەڵێک فاکتەری وەک ململانێی ئەمریکا و ئێران، سەرهەڵدانی میحوەری (تورکیا-سعودیە-پاکستان)، ئاڵۆزییەکانی ئەنقەرە و تەلئەبیب و کرانەوەی کەناڵە هەواڵگرییەکانی نێوان دیمەشق و ئیسرائیل، لەپاڵ پاشەکشەی پاڵپشتییەکانی ئیدارەی ترەمپ، هەموویان پێکەوە خزمەتیان بە بەهێزکردنەوەی پێگەی دیمەشق و گەڕاندنەوەی شەرعییەتی هەرێمایەتی بۆ دەسەڵاتەکەی کرد، کە دواجار بووە هۆی دەرکردنی سوریا لە لیستی وڵاتانی پاڵپشتیکاری تیرۆر.

لە سەرووی ئەم ئاستەنگانەشەوە، زامنکردنی زمانی کوردی، داننان بە ناسنامەی نەتەوەیی، چەسپاندنی مافی خوێندن و بەشداریکردنی بەشێک لە کارەکتەرەکانی ئیدارەی خۆسەر لەناو هەیکەلییەتی دامەزراوە فەرمییەکانی دەوڵەتدا، دەستکەوتێکی گەورە و ستراتیژییە بۆ ئەم قۆناغە و بە هیچ پێوەرێک ناچێتە خانەی شکستەوە، بێگومان بۆ داهاتووش، گۆڕانکاری و پێشهاتەکان دەرگا بەڕووی بژاردە و هاوکێشەی نوێدا دەکەنەوە و ئەمە کۆتایی رێگاکە نییە.