شیکاریی شارپرێس ـ سیروان عوبێد:

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسێبەری دەرئەنجامە نەپچڕاوەکانی ڕووداوە سەربازییەکانی ساڵی 2026دا، بەقۆناغێکی وەرچەرخانی جەوهەریی‌و مێژوییدا تێپەڕدەبێت.

هاوسەنگییە کۆنەکان کە بەسەر ناوچەکەکەدا زاڵبون بەشێوەیەکی بنەڕەتی داڕماون‌و ئەو هاوکێشە تەقلیدییەی کە تێیدا ململانێکان لەڕێگەی شەڕی نوێنەرایەتی‌و بەکارهێنانی هێزە نافەرمییەکان لەژێر سنووری شەڕی ڕاستەوخۆدا بەڕێوەدەبران، شوێنی خۆی بۆ پێکدادانی ڕاستەوخۆو ڕوبەڕوبونەوەی سەربازیی کراوە لەنێوان ئەکتەرە سەرەکییەکاندا چۆڵکردوە.

لەشوباتی 2026دا، هێرشە سەربازییە گەورەکانی ئەمریکاو ئیسرائیل بۆسەر ئێران‌و دامەزراوە ستراتیژییەکانی، هاوکێشەی بێهێزکردن‌و گەمارۆدانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانیان لەقۆناغی گوشاری ئابوریی‌و سەربازیی ناڕاستەوخۆوە گواستەوە بۆ قۆناغی لێدانی ڕاستەوخۆی سەری بڕیاردانی سیاسیی‌و سەربازیی.

هەرچەندە دوابەدوای ئەمە ئاگربەستێکی شڕو لێڵ هاتە ئاراوە، بەڵام بۆ هەموان ڕونبوو کە بەهۆی نەبونی لێکتێگەیشتنی جەوهەری لەسەر ئامانجی جیاوازو پرسە ڕەگداکوتاوەکان ناوچەکەی لەدۆخی "نە جەنگ، نە ئاشتی" دەرهێناو خستیە ناو بازنەیەکی بەردەوامی پێکدادانی ستراتیژییەوە کە تێیدا سنورەکانی نێوان شەڕی نوێنەرایەتی‌و جەنگی گشتگیر بەتەواوی ئاوێتە بون.

لەناوەڕاستی ئەم دیمەنە ئاڵۆزەدا، کۆماری ئیسلامی ئێران لەبەردەم گەورەترین تاقیکردنەوەی مێژویی خۆی بۆ مانەوەو پاراستنی هەژمونی ناوچەیی خۆی دەبینێتەوە، بەتایبەتی پاش ئەو زیانە سەربازیی‌و ئابورییە قورسانەی بەر ژێرخانی ئەتۆمی‌و بەرگریی ئاسمانی‌و هێزە ئاسمانییەکانی کەوتن کە بوە هۆی گۆڕانی ستراتیژیی بەرگریی تاران لەهێرشبەری پێشوەختەوە بۆ پاراستنی ناوەندەکانی دەسەڵات‌و کاری چڕی بۆ هێزی بەرگریکردن بەهەر تێچویەک بێت.

لەم چوارچێوەیەدا، کارتی موشەکە دورمەوداکان، فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان‌و مەترسی ڕاستەوخۆ لەسەر گەروی هۆرمز تائێستا وەک دوایین کۆڵەکەکانی هێزی تاران ماونەتەوە.

هەرچەندە پێش جەنگە 12 ڕۆژییەکە ئێران هەڕەشەی داخستنی هورمزی دەکرد؛ بەڵام لەو جەنگەدا ئێران لەپراکتیکدا درکی بەوەکرد کە هاوسەنگیی سەربازیی نەریتی لەبەرامبەر باڵادەستیی تەکنەلۆژیی ئەمریکاو ئیسرائیلدا بەزیانی ئەو دەشکێتەوە، بۆیە ستراتیژیی خۆی گواستەوە بۆ ڕاکێشانی ڕکابەرەکانی بۆ ناو شەڕێکی داڕزاندنی ئابوریی‌و ئەمنی.

سیاسەتی زیانگەیاندن بەبازرگانیی نێودەوڵەتی لەکەنداوو دەریای ناوەڕاستداو دروستکردنی مەترسی‌و دەستکاریکردنی ئاسایشی کەشتی‌و تانکەرە نەوتییەکان، تا ئەمڕۆش بونەتە ئامرازی سەرەکیی تاران بۆ ناردنی پەیامێکی ناڕاستەوخۆ بۆ جیهان، بەوەی هەر لێدانێک لەسەقامگیریی ناخۆیی ئێران دەبێتە هۆی تێکچون‌و شڵەژانی تەواوی بازاڕو ئابوریی جیهان.

لەکاتێکدا، بازاڕەکانی وزەی جیهانی‌و بەرزبونەوەی بەرچاوی نرخی نەوت وەک لێکەوتەی ڕاستەوخۆی ئەم ڕوبەڕوبونەوە سەرانسەرییە دەردەکەون، لێکەوتەکەی بەرزبونەوەی نرخی بەرمیلێک نەوتی خاو بۆ سەرەوەی 100 دۆلار لەدوای ئاڵۆزییە کەشتیوانییەکانی ئەیلولدا، ئەو ڕاستییە ڕونەی چەسپاند: ئێران تەنانەت لەلاوازترین دۆخی سەربازیی‌و سیاسی خۆشیدا، هێشتا خاوەنی کلیلی دروستکردنی قەیرانی ئابوریی جیهانییە.

ئەم توانایەی ڕژێمی ئێران لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە بەشێکی زۆری نەوتی جیهان لەڕێڕەوە ئاوییەکانی نزیک لەناوچەکانی ژێر دەسەڵات‌و کاریگەریی تارانەوە تێپەڕدەبێت، لەلایەکی دیكه‌ بەئامانجگرتنی کەشتییە بازرگانییەکان، سەپاندنی تێچوی باڵای دڵنیایی کەشتیوانی‌و دروستکردنی ناوچەی مەترسیدار لەکەنداو، نەک تەنها فشاری خستوەتەسەر واشنتۆن، بەڵکو وڵاتانی ئەوروپی‌و ئاسیاییشی ناچارکردوە ڕاستەوخۆ بێنەسەر هێڵی دانوستان یان گوشارکردن بۆ ڕاگرتنی کردە سەربازییەکان لێرەدا ئێران زیرەکانە هەوڵدەدات شەڕەکە لەچوارچێوەی گەمارۆدانی ئێران بباتەدەرەوە، بۆئەوەی ببێتە قەیرانێکی هاوبەشی جیهانی کە پەیوەستە بەئاسایشی خۆراک‌و وزەوە.

هاوکاتی ئەم هەنگاوە زیرەکانەیەش، بەکار‌هێنانی هاوپەیمانە ناوچەیییەکانیەتی لە چوارچێوەی ئەوەی پێی دەوترێت "بەرەی بەرگریی"، ئەمە کارتێکردنێکی نوێی وەرگرتوە کە لەشەڕی نوێنەرایەتی تەقلیدی دەچێتە دەرەوە.

لێرەشدا بۆ ئێران، پاراستنی نفوز لەعێراق، یەمەن، لوبنان‌و تەنانەت سوریا تەنها ئامرازێک نییە بۆ فراوانخوازیی ئایدۆلۆژی، بەڵکو قەڵغانێکی بەرگریی نەتەوەییە بۆ دورخستنەوەی جەنگ لەناوەڕاستی خاکی خۆی.

لەم ستراتیژەدا، تاران لەناوەڕاستی لێدانی سەربازیی ڕاستەوخۆ پارێزراوتر دەکات، بۆ ئەو مەبەستەش هەوڵدەدات هاوپەیمانەکانی لەبەغداو سەنعاو بەیروت چالاکتر بکات تاوەکو سەنگەرەکانی ڕوبەڕوبونەوە فراوانتر بکات‌و سەرنجی ئەمریکاو ئیسرائیل لەسەر ناوەندە جەوهەرییەکانی ناوخۆی ئێران لاببات.

ئەم یەکگرتوویییە ستراتیژییەی نێوان ناوەند و دەوروبەر وایکردووە کە هەوڵەکانی واشنتۆن بۆ بڕینی کۆنتڕۆڵی ئێران لە ناوچەکەدا پێویستی بە هەڵوەشاندنەوەی سەرانسەریی ئەم تۆڕە ئاڵۆزە هەبێت، کە ئەوەش لە ڕووی سەربازییەوە بۆ ئەمەریکا، تێچوویەکی بێئەندازە باڵای هەیە.

لەبەرامبەردا، دەبینین ئیسرائیل سیاسەتی خۆی لەبەرگریی کاتی‌و کاردانەوەوە گۆڕیوە بۆ دروستکردنی نەخشەیەکی نوێی ئاسایشی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، واتە تەلئەبیب چیتر ڕازی نییە لەژێر سایەی هەڕەشەی بەردەوامی مووشەکی‌و درۆنیی سەر سنورەکانیدا بێت، بەڵکو ستراتیژیی ڕوخاندن یان پەکخستنی تەواوەتی تواناکانی تاران‌و هاوپەیمانەکانی گرتوەتە بەر.

ئیسرائیل هەموو هەوڵێک دەدات ئێران لەناوبەرێت یان بەشێوەیەک لاوازی بکات کە لەئاستی تەلئەبیب توانای نەمێنێت. بۆ ئەو ئاماجەشی بەردەوام هەوڵدەدات، لە ڕێگەی لێدانی ڕاستەوخۆ، بڕینی هێڵەکانی پشتیوانیی لۆجستیکی، و لاوازکردنی پێگەی ئێرانی لە عێراق و سووریا، باڵادەستی سەربازیی بێڕکابەری خۆی لەئاسمانی ناوچەکەدا بەدەستبهێنێت.

ئەم جوڵە بەردەوامەی ئیسرائیل تەنها لایەنی سەربازی نییە، بەڵکو ڕەهەندێکی جیۆپۆلیتیکیشی هەیە کاتێک هەوڵدەدات جۆرێک لەهاوپەیمانیی ئەمنی نەنووسراو لەگەڵ هەندێک لەدەوڵەتانی ناوچەکەدا بۆ بەرەنگاربونەوەی هەژمونی ئێران دروستبکات، تاوەکو نەخشەی سیاسی داهاتوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای لاوازبونی تاران دابرێژێتەوە.

ئەمریکاش وەک زلهێزێکی جیهانی لە نێوان پێویستیی کشانەوەی ڕێژەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ تەرکیزکردن لەسەر ڕکابەریی ڕووسیا و چین، و ناچاربوونی بە بەردەوامبوون لە پاراستنی ئاسایشی ناوچەکەو هاوپەیمانە سەرەکییەکانی، گیرساوەتەوە.

واشنتۆن هەوڵدەدات هاوسەنگییەکی ورد لەنێوان سەپاندنی سزاکان، بەکارهێنانی هێزی سەربازیی سنوردارو ڕێگریکردن لەهەڵگیرسانی جەنگێکی گشتگیردا ڕابگرێت کە دەکرێت تەواوی ئابووریی جیهانی پەکبخات، هاوکات لەگەڵ ئامادەیی سەربازیی، ئەمریکا بەکارهێنانی کەناڵە دیپلۆماسییە ناڕاستەوخۆکان بەکاردەهێنێت بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاستی ئاڵۆزییەکان.

ئەم سیاسەتەی ئەمریکاش پێمان دەڵێت؛ کە ناوچەکە لەبەردەم دیزاینکردنەوەی سیستەمێکی ئاسایشی نوێدایە، کە تێیدا ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ چیتر ڕووداوێکی نەخوازراو یان بەڕێکەوت نییە، بەڵکو ئیتر بووەتە شێوازی بەڕێوەبردنی مڵملانێکان لە نێوان تاران و بەرەی بەرامبەریدا.

کاتێک مێژوو دەنوسرێتەوە: زەرەرمەندیی پرسی کوردو شکستی حزبایەتی لە باشورو ڕۆژئاوا
لەناوەندی ئەم وەرچەرخانە ژیۆپۆلیتیکییە گەورەیەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، پرسی کورد جارێکی دیكه‌ لەبەردەم مەترسیی پەراوێزخران‌و بونە قوربانیی ڕێککەوتنە ژێرخانییەکانی زلهێزە هەرێمی‌و جیهانییەکاندا خۆی دەبینێتەوە.

پاشەکشەی هێزە کوردییەکان لە ڕۆژئاوای کوردستان و ناچاربوونیان بە چوونە ناو چوارچێوەی دەوڵەتی ناوەندی، شانبەشانی لاوازبوونی پێگەی هەرێمی کوردستان لە عێراقدا لە ژێر فشاری دادگای فیدڕاڵی و گرووپە چەکدارەکانی بەغدا، ئەنجامی ڕاستەوخۆی نەمانی هاوسەنگیی هێزی کوردە لە ناوچەکەدا. بەڵام کێشە جەوهەرییەکە تەنها لە باڵادەستیی نەیارە دەرەکییەکاندا نییە، بەڵکو لە ناخ و ناوەرۆکی پێکهاتەی سیاسیی کوردیدا چڕبووەتەوە؛ بەجۆرێک کە دەسەڵاتی سیاسیی کوردی و پارتە باڵادەستەکان لە باشوور و بەشەکانی تر، بە شێوازێکی ناکوردانە تووشی کوێرایی سیاسی و بێباکی بوونەتەوە بەرامبەر ئەم ڕووداوە مێژووییانە.

لە کاتێکدا دەوڵەتانی دراوسێ لەگەڵ زلهێزانی جیهانی نەخشەی دەسەڵاتی سەدەی داهاتوو دادەڕێژنەوە، بەداخەوە هێزە کوردییەکانمان تەواوی وزە و توانای کۆمەڵگەیان لە ململانێی بچووکی حیزبی، دابەشکردنی زۆنی هەژموون، و پاراستنی بەرژەوەندییە تەسکەکانی بنەماڵە و گرووپە دەستڕۆیشتووەکاندا بەفیڕۆ دەدەن. ئەم پەڕاگەندەیی و لێکترازانە ناوخۆییە وادەکات کە کورد لەداهاتووشدا لە بری ئەوەی ئەکتەرێکی سەرەکی و بڕیاردەر بێت لە دەستنیشانکردنی داهاتووی خۆیدا، ببێتە کارتێکی ئاسانی دانوستان لە نێوان تاران، ئەنقەرە، دیمەشق و واشنتۆندا.

ئەم بێباکییە سیاسییە تەنها زیان بەقەوارەو دەستکەوتە مادییەکان ناگەیەنێت، بەڵکو شەرعییەتی نەتەوەیی و ئاسایشی کۆمەڵایەتیی کورد لەتەواوی ناوچەکەشدا دەخاتە ژێر مەترسیی داڕمانی یەکجارەکی. زۆر بەداخەوە.. پارتە سیاسییەکان بەهۆی سەرقاڵبونیان بە کۆکردنەوەی سامان و ڕاگرتنی هاوسەنگیی دەسەڵاتی نێوانیان، بەتەواوی ئامادەیی ستراتیژيی و دیپلۆماسییان بۆ ڕوبەڕوبونەوەی هاوپەیمانییە نوێییەکانی ناوچەکە لەدەستداوە.

نەبوونی یەکدەنگی لە بەغدا و نەبوونی وتارێکی نیشتمانیی هاوبەش بەرامبەر دەستێوەردانەکانی دەوروبەر، پێگەی کوردی لە هەرێمێکی تا ڕادەیەک سەربەخۆیی کوردییەوە دابەزاندووە بۆ دوو زۆنی حیزبیی بێکاریگەر کە بە ئاسانی گوشاری ئابووری و سەربازییان دەخرێتەسەر.

خەمی ئێمە ئەوەیە؛ ئەم دۆخە وا دەکات کاتێک جەنگە گەورەکان کۆتایییان دێت و مێزی ڕێککەوتنە سیاسییەکان دادەنرێت، کورد لە بری ئەوەی خاوەن ماف و کیانی سەربەخۆ بێت یان بەکۆدەنگی ئەو مافە بستێنێت، جارێکی تر وەک کەمینەیەکی بێپشتوپەنا لە ناو دەستوور و نەخشەی دەوڵەتە ناوەندگەراکاندا کۆنتڕۆڵ بکرێتەوە.

ڕێگەیەک بۆ دەربازبون: گواستنەوە لەبەرژەوەندیی حزبییەوە بۆ بەرەی نیشتمانی‌و دیپلۆماسیی کارا
بۆ ڕێگریکردن لەم ئاڕاستە مەترسیدارە و گۆڕینی هاوکێشەکە لە بەرژەوەندیی پرسی کورد، ڕێگەچەرەی جەوهەری پێویستی بە وەرچەرخانێکی بنەڕەتی هەیە لە ئەقڵییەتی بەڕێوەبردنی خەباتی سیاسی و بەڕێوەبردندا.

بەپلەی یەکەم، دەبێت کۆتایی بەپەڕاگەندەیی‌و ململانێی حزبی بهێنرێت لەڕێگەی دامەزراندنی ئەنجومەنێکی باڵای نیشتمانی یان چوارچێوەیەکی بڕیاردانی هاوبەش کە تەواوی هێزە سیاسییەکان‌و کەسایەتییە ئەکادیمی‌و ستراتیژییەکان لەخۆ بگرێت، تاوەکو وتارو سیاسەتی دەرەوەی کورد لەسەرجەم بەشەکاندا بەیەک ئاڕاستەو لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی باڵای نەتەوەیی، نیشتمانی بەڕێوەبچێت.

لەجیاتی خۆڕادەستکردن بە جەمسەربەندییە هەرێمییەکان و بوونە پاشکۆی ئەم بەرە یان ئەو دەوڵەت، کورد پێویستی بە داڕشتنی سیاسەتێکی بێلایەنی کارا و دروستکردنی هاوپەیمانیی بەهێز هەیە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش لەگەڵ زلهێزە ڕەواکان و هێزە دیموکراتەکانی ناوچەکەدا.

هاوکات لەسەر ئاستی ناوخۆ، چاکسازیی ڕیشەیی لە دامەزراوەکان، بنبڕکردنی گەندەڵی، و گەڕاندنەوەی بڕوا بۆ کۆمەڵگە و جەماوەر مەرجی سەرەکیی مانەوەن؛ چونکە هیچ حکومەت، و قەوارەیەکی سیاسی ناتوانێت بەرگە بگرێت لەبەردەم باهۆزە ژیۆپۆلیتیکییەکاندا کاتێک بەرەی ناوخۆیی تێکچووبێت و هاووڵاتییان لە دەسەڵاتی خۆیان بێهیوابوبن.

لەسەر ئاستی پارچەکانی تریش، بە تایبەت لە سووریا و تورکیا، دەبێت خەباتی چەکداری و ڕووبەڕووبوونەوەی دروشمگەرا جێگەی خۆی بۆ خەباتی سیاسی، دەستووری و دیپلۆماسیی ورد چۆڵ بکات، تاوەکو مافە کەلتووری و سیاسییەکانی کورد لە نێو دەستووری ئەو وڵاتانەدا وەک مافێکی ڕەوا و بنەڕەتی بچەسپێنرێن. تەنها بەم ئاڕاستەیە کورد دەتوانێت خۆی لە مەترسیی سڕینەوە بپارێزێت و شکستە سەربازییە کاتییەکان بگوێزێتەوە بۆ دەستکەوتی سیاسیی بەردەوام.