کورتە
داتاکانی بەردەست ئاماژە بەوەدەکەن کە جەنگی ئەمریکا–ئێران فشارێکی ڕاستەقینەی خستوەتەسەر شێوازی باوی بڵاوبوونەوەو جێگیرکردنی هێزە سەربازییەکانی ئەمریکا لەکەنداو، وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا لەمانگی ئابەوە لەخۆی دەپرسی کە ئایا پێویستە بنکە سەربازییە زیان ‌لێکەوتووەکانی کەنداوی فارس بەهەمانشێوەی پێشوو دوبارە بونیادبنرێنەوە، یان بونی سەربازیی جێگیر کەمبکرێتەوەو هێزەکان دوبارە دابەشبکرێن.

به‌گوێره‌ى Washington Post، گفتوگۆکان لەسەر ئەو ئەگەرە بون کە بەشێک لەهێزە ئەمریکییەکان بەرەو ڕۆژئاوا بگوازرێنەوە، بۆ ئەوەی لەمەودای مووشەک‌و فڕۆکە بێفڕۆکەکانی ئێران دورتربن.

لە 14 بۆ 15ی ئەیلول، ڕاپۆرتەکان نیشانیاندا کە زیانەکان تەنها لەیەک بنکە سنووردار نەبوون؛ بەڵکو گەیشتوونەتە دامەزراوەو شوێنە سەربازییە ئەمریکییەکان لە(کوه‌یت، بەحرەین، قەتەر، ئیمارات، سعودیە، عێراق، عومان‌و ئوردن)، هەروەها زیانەکانی بەحرەین بونەتە هۆی تێکچوونی بەشێک لەزنجیرەی لۆجستیکی‌و گواستنەوەی هەندێک لەکارەکانی پشتگیری بۆ شوێنە دورەکان، وەک دییەگۆ گارسیا.

لەبەر ئەمە، پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە کە ئایا ئەمریکا لە کەنداو دەکشێتەوە یان نا؛ بەڵکوو ئەوەیە کە چۆن بوونی سەربازیی خۆی لە ناوچەکە دووبارە دیزاین دەکاتەوە، بە شێوەیەک کە هێزەکانی لە بنکە گەورە و جێگیرەکاندا کۆنەکرێنەوە؛ چونکە ئەم بنکانە دەتوانن ببنە ئامانجی هێرشەکانی ئێران.

کێشەی ستراتیژیی
جەنگی ئەمریکاو ئێران هاوکێشەیەکی نوێی بۆ ئەمریکا دروستکردووە، بنکە سەربازییە نزیکەکان لەئێران، خێرایی‌و توانای وەڵامدانەوە زیاد دەکەن، بەڵام لەهەمانکاتدا بەشێوەیەکی زۆر بەرەوڕووی مەترسیی مووشەک و درۆن دەبنەوە.

لەبەرامبەردا گواستنەوەی هێزەکان بۆ ناوچە دوورترەکان، ئاسایشی ڕێژەیی زیاتر دەکات، بەڵام تێچووی گواستنەوە و دابینکردن زیاد دەکات و خێرایی وەڵامدانەوە کەمدەکاتەوە. ئەمە تەنها کێشەیەکی تیۆری نییە. ڕاپۆرتی وەزارەتی بەرگریی‌و پشکنەرە گشتییەکانی ئەمریکا نیشانیانداوە کە هێرشەکانی ئێران زیانی گەورەی بەسەدان بینا‌و دامەزراوەی سەربازیی ئەمریکا گەیاندووە.

لەهەمانکاتدا، ڕاپۆرتەکانی دیکە نیشاندەدەن کە بەکارهێنانی مووشەکەکانی بەرگریی ئاسمانی‌و کەمبوونەوەى یەدەگى ئەو موشەکانە لەکۆگاکاندا کێشەیەکی دیکەى ستراتیژییە. هەروەها پێنتاگۆن بەشێوەیەکی جدی لەو ئەگەرە دەکۆڵێتەوە کە هەندێک لەبنکە سەربازییە زیانلێکەوتووەکانی کەنداوبە هەمانشێوەی پێشوو دوبارە دروستنەکرێنەوە.

شوێنى بنکە سەربازییە ئەمریکییەکان دەگۆڕێن؟
پێش جەنگ، شێوازی بڵاوبوونەوەی هێزی ئەمریکا تا ڕادەیەکی زۆر پشتى بە ئەم مۆدێلە دەبەست: بنکەیەکی گەورە + فڕۆکەی زۆر + کۆگاکانی چەک + سووتەمەنی + فەرماندەیی و کۆنترۆڵ + هێزی سەربازیی جێگیر. بەڵام ژینگەی نوێی ئەمنی بەرەو ئەم ئاراستەیە دەڕوات: بنکەی بچووکتر + هێزی بە نۆرە و گۆڕاو + بڵاوبوونەوەی هێز + کۆگای چەکی دابەشکراو + گواستنەوەی بەردەوامی فڕۆکەکان + فەرماندەیی دابەشکراو + توانای بەهێزکردنی خێرا لە کاتی پێویست.

ئەم ئاراستەیە لەگەڵ شیکردنەوەی Stimson Center هاوتەریبە؛ کە پێشبینی دەکات دیزاینی نوێی بڵاوبوونەوەی هێزەکان دەتوانێت بەرەو کەمکردنەوەی قەبارە و کۆکردنەوەی بنکە جێگیرەکان بچێت، لەگەڵ پاراستنی دەستگەیشتن بە بنکە و شوێنە سەربازییەکان، کۆگاکانی پێشوەختەی چەک و پێداویستی، هێزی دەریایی، بڵاوبوونەوەی هێزی بە نۆرە، تۆڕی زانیاری و هەواڵگری، پلانەکانی گەیاندنی هێزی پشتگیری بە خێرایی. بە واتایەکی تر، گۆڕانکارییە ئەگەرییەکە لە بوونى بنکەوەیە بەرەو تۆڕە.

شوێنی ئیسرائیل لەم گۆڕانکارییەدا
ئیسرائیل بە ئەگەری زۆر دەبێتە بەشێکی گرنگ لەم تۆڕە، بەڵام بەڵگەکان پشتگیری لەوە ناکەن کە ئیسرائیل ببێتە جێگرەوەی تەواوی کەنداوی فارس.

لەئەمریکا پێشنیاری گواستنەوەی بەشێکی زیاتر لە هێزە ئەمریکییەکان بۆ ئیسرائیل هەیە، لەوانەش بۆ بنکەی عوڤدا. Washington Post  ئاماژەی بەوەکردووە، هەندێک لەلایەنەکان ئەم بژاردەیەیان خستووەتە بەرباس، بەڵام لەهەمانکاتدا هەندێ نیگەرانی لەناو دەزگای کارگێڕیی ئەمریکادا هەیە، لەوانە مەترسییەکانی دژە هەواڵگریى.

هەروەها بەردەوامی هاوکاریی سەربازیی ئەمریکا و ئیسرائیل بە ڕوونی لە بڕیارە سەربازییە نوێکاندا دەردەکەوێت؛ لەوانە پلانێکی ئیدارەکەى ترامپ بۆ فرۆشتنی نزیکەی 2.8 ملیار دۆلار چەک‌و پێداویستیی سەربازی بە ئیسرائیل. بەڵام ئیسرائیل ناتوانێت لە جێگەی بەحرەین بێت لە ئەرکە دەریاییەکان، قەتەر بێت لەهەندێک ئەرکی فەرماندەیی هێزی ئاسمانی، کوه‌یت بێت لەپشتگیریی زەویی‌و لۆجستیکی، سعودیە بێت لەقوڵایی جوگرافی، بنکەکانی کەنداوی فارس بێت لەچاودێریکردنی هورمز، لەبەرئەمە، ئەو سناریۆیەی زیاتر لەگەڵ داتاکانی بەردەست دەگونجێت ئەوەیە، ئیسرائیل دەبێتە گرێیەکی پێشکەوتوو لەناو تۆڕەکەدا، نەک جێگرەوەی تەواوی تۆڕی کەنداو.

بۆچی ئوردن گرنگە؟
ئوردن دۆخێکی جیاوازی هەیە، ئەم وڵاتە لەڕۆژئاوای ئێرانە، بەڵام نزیکە لەعێراق، سوریا، ئیسرائیل‌و کەنداو. هەروەها بوونی پێگەى سەربازیی گرنگی ئەمریکی لەئوردن هەیە‌و بنکەی ئەزڕەق یەکێکە لەبنکە گرنگەکان.

هەندێک ڕاپۆرت ژمارەی سەربازە ئەمریکییەکان لەئوردن بەنزیکەی چوار هەزار کەس دەخەمڵێنن، لەگەڵ بوونی توانای فڕۆکەوانی، هەواڵگریی‌و لۆجستیکی، بەڵام ئێران دەستیکردووە بەئامانجگرتنی ئەم قووڵاییە، لە 9ی ئەیلول، ئێران نزیکەی 20 موشەکی گرتە بنکەی ئەزڕەق‌و دەسەڵاتدارانی ئوردن ڕایانگەیاند، ڕێگرییان لە 18 موشەک کردوە.

ئەگەر ئوردن ببێتە جێگرەوەی کەنداوی فارس، ئەوا ئەو بنکەیەش دەبێتە ئامانجێکی سەرەکیی ئێران. بەم شێوەیە کێشەکە چارەسەر ناکرێت؛ بەڵکوو بەشێک لە مەترسییەکە بەرەو ڕۆژئاوا دەگوازرێتەوە.

سعودیە دەبێتە بەشێکی گرنگ لەهاوکێشەکە
سعودیە تایبەتمەندییەکی گرنگی جوگرافی هەیە ئەویش فراوانیی خاک‌و قوڵایی ستراتیژییە، لەبەرئەمە، پێشنیازی ئەمریکا بۆ گواستنەوەی بەشێک لەهێزەکان لەشوێنە زۆر مەترسیدارەکان، وەک کوه‌یت، بۆ دامەزراوەیەکی پارێزراوتر، لەوانە بنکەی شا سوڵتان لەنزیکی ڕیاز، بەڵام سعودیەش لەمەترسیی موشەکەکانی ئێران یان هێرشەکانی هێزە هاوپەیمانەکانی ئێران لەناوچەکە بەدورنییە بەتایبەتی لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییانەی پەیوەندییان بەپێشڕەوى حوسییەکان‌و کۆنتڕۆڵکردنى بابولمەندەبەوە هەیە، لەبەرئەمە، سعودیە بەئەگەری زۆر دەبێتە بەشێک لەدابەشکردنی تواناکان، نەک تاک جێگرەوەیەک بۆ هەموو بنکەکانى ئەمریکا لەناوچەکە.

بەحرەین تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەیە
بەحرەین گرنگییەکی جیاوازی هەیە، چونکە ناوەندی هێزی دەریایی پێنجەمی ئەمریکا لەوێیە، زیانى گەورە گەیشتوو بەدامەزراوە دەریاییە ئەمریکییەکان لەوێ، ڕاپۆرتە نوێکان باس لەوەدەکەن کە دامەزراوە دەریاییەکەی ئەمریکا لەبەحرەین زیانی زۆری بینیوە، لەهەمانکاتدا هەندێک ئەرکی لۆجستیکی بەهۆی زیانەکانەوە دوبارە ڕێکخراونەتەوە، ئەگەر واشنتۆن بڕیار بدات بنکەکەی بەحرەین بەتەواوی دوبارە بونیادبنێتەوە، ئەمە نیشانەیەک دەبێت بۆ بەردەوامبونی مۆدێلی کۆنی بونى بنکە سەربازییە گەورەکان، بەڵام ئەگەر بڕیاربدات بونی سەربازیی بەسنوردارى بهێڵێتەوەو بەشێک لەفەرماندەیی‌و دابینکردن بگوازێتەوە بۆ شوێنی دیکە، ئەوا ئەمە نیشانەیەکی بەهێزتر دەبێت بۆ گۆڕانکاریی ستراتیژیی.

هۆکاری ئێران
نابێت بڕیاری ئەمریکا بەبێ لەبەرچاوگرتنی ستراتیژیی ئێران شیبکرێتەوە، تاران تەنها هێزە ئەمریکییەکان بەئامانج ناگرێت؛ بەڵکو هەوڵدەدات تێچوی میوانداریی ئەم هێزانە بۆ وڵاتانی خانەخوێ زیادبکات.

Institue for the Study of War ــیش ئاماژەی بەهەندێک لەوتەو هەڵوێستى ئێرانییەکان کردوە کە داوادەکەن وڵاتانی ناوچەکە هێزە ئەمریکییەکان دەربکەن‌و پەیوەندیی نێوان بونی هێزی ئەمریکاو هێرشەکان دەخەنەڕوو. بەم پێیە، ستراتیژیی ئێران دوو ئاستی هەیە:
ئاستی یەکەم: هێرشکردنەسەر بنکەکانى ئەمریکا لەناوچەکە.
ئاستی دوەم: فشارخستنەسەر وڵاتی خانەخوێ، بۆ ئەوەی بڵێت بونی ئێوە بوەتە بارێکی ئەمنی بۆ ئێمە، ئەمەش تەنها له‌وێرانکردنی بینایەکی سەربازیی مەترسیدارترە.

هۆکاری ئابوریی‌و لۆجستیکی
جەنگەکە هەروەها نیشانیداوە کە گواستنەوە بۆ بنکە دورەکان تێچوی خۆی هەیە، کاتێک ئەمریکییەکان ناچاربون بەشێک لەدابینکردنی لۆجستیکی لەکەنداوی فارسەوە بگوازنەوە بۆ دییەگۆ گارسیا، مەوداو ماوەی گواستنەوە بەشێوەیەکی زۆر زیادبوو، لەهەمانکاتدا، هەڵسەنگاندنەکانی کۆنگرێسی ئەمریکا ئاماژە بەوەدەکەن، تێچوی ئۆپەراسیۆنەکان دژی ئێران گەیشتوەتە دەیان ملیار دۆلار، لەگەڵ ئەوەی ئەمریکا ڕوبەڕوی فشار لەسەر کۆگای موشەکەکانی بەرگریی ئاسمانی‌و چەکەکان بوه‌تەوە، لەبەرئەمە، واشنتۆن لەبەردەم ئەم هاوکێشەیەدایە:
دوبارە بونیادنانەوەی بنکەکان = تێچوی دارایی + بەردەوامبونی مەترسیی هێرش.
دوبارە بونیادنەنانەوە = لەدەستدانی بەشێک لەخێرایی‌و کەمبونەوەى توانای وڵامدانەوەى خێرا.
دوبارە دابەشکردنی هێز = تێچوی نوێی لۆجستیکی.

سیناریۆکان
سیناریۆی یەکەم دوبارە بونیادنانەوەی بنکەکانی کەنداوی فارس
بنکە سەرەکییەکان لەبەحرەین، کوه‌یت، قەتەر، ئیمارات‌و سعودیە بەردەوامدەبن، لەگەڵ بەهێزکردنی بەرگریی ئاسمانی‌و سیستەمی دژەدرۆن.

ئاماژەکانى ئەم سیناریۆیە: دەستپێکردنی گرێبەستی گەورەی دوبارە دروستکردنەوەى بنکە زیانلێکەوتووەکان، دروستکردنی بەربەست‌و پارێزگاری نوێ‌و زیادکردنی سیستەمی بەرگریی ئاسمانی لەدەوری بنکەکان.

سیناریۆی دوەم: بڵاوبونەوەی هێز
واشنتۆن قەبارەی هێزەکان لەهەر بنکەیەکدا کەمدەکاتەوە، بەڵام مافی دەستگەیشتن بەبنکەکان دەپارێزێت‌و فڕۆکە، چەک‌و فەرماندەیی لەنێوان چەند وڵاتێکدا دابەشدەکات. ئەم مۆدێلە لەگەڵ بیرۆکەی کەمکردنەوەی قەبارەی بنکە، لەگەڵ پاراستنی دەستگەیشتنی سەربازیی کە لەلایەن Stimson Center ـەوە باسکراوە، هاوتەریبە.

سیناریۆی سێیەم: گواستنەوەی ناوەندی قورسایی بەرەو ڕۆژئاوا
بەشێک لەتواناکانی ئەمریکا بگوازرێتەوە بۆ ئوردن، ئیسرائیل، سعودیەو ئەوروپا لەگەڵ کەمکردنەوەی بوونی سەربازیی ئەمریکا لەکەنداو. ئەم سناریۆیە هەندێک نیشانەی بەردەستی هەیە، بەڵام بەمانای بەتاڵکردنەوەی کەنداوی فارس لەبونی ئەمریکا نییە.

سیناریۆی چوارەم: تۆڕێکی نوێی سەربازیی ئەمریکا
ئەم سیناریۆیە لەگەڵ کشانه‌وە جیاوازە. واشنتۆن دەتوانێت ئەمانە بهێڵێتەوە: هێزی دەریایی لەکەنداو، بنکەی دەستپێگەیشتن، نەک لەهەموو حاڵەتێکدا بنکەی گەورە، هێزی بەنۆرەو گۆڕاو، هەواڵگریی‌و چاودێری، بەرگریی ئاسمانی، کۆگای چەکی دابەشکراو، ئیسرائیل وەک گرێیەکی پێشکەوتوو، ئوردن وەک قووڵایی ئۆپەراسیۆنی، سعودیە وەک قووڵایی جوگرافی، ئەوروپا و دییەگۆ گارسیا وەک قووڵایی ستراتیژی.

ئەمە بۆ عێراق چی دەگەیەنێت؟
ئەگەر بوونی سەربازیی جێگیری ئەمریکا لە عێراق کەم بێتەوە، ئەوا بەهای بنکە سەربازییەکانی عێراق لە ڕووی بڵاوبوونەوە و جێگیرکردنی ڕاستەوخۆی هێز کەم دەبێتەوە. بەڵام بەهای عێراق لە بواری هەواڵگری، چاودێریکردنی ئێران، چاودێریکردنی هێزە چەکدارەکان، پەیوەندیکردنی کەنداو بە سوریا و تورکیا، ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە، ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکان، دەتوانێت زیاد بکات. ئەمە لە کاتێکدایە کە ئەمریکا خۆی بۆ کۆتاییهێنان بە ئۆپەراسیۆنی هاوپەیمانیی سەربازی لە عێراق ئامادە دەکات، لە هەمان کاتدا بەغدا ڕووبەڕووی فشارەکانی پەیوەست بە داهاتووی هێزەکانى حەشدی شەعبی و پەیوەندییەکانیان بە ئێران دەبێتەوە. کەمبوونەوەی ژمارەی سەربازە ئەمریکییەکان بەمانای کەمبوونەوەی بەهای ستراتیژیی عێراق نییە.

نیشانەیەکی زۆر گرنگ لە 15ی ئەیلول
کۆبوونەوەی فەرماندەیی هێزە چەکدارەکانی ئەمریکا، ئیسرائیل‌و هەشت وڵاتی عەرەبی لەئەڵمانیا، بەبانگهێشتی فەرماندەی CENTCOM، لەڕوویەکی دیکەوە گرنگە.

وڵاتانی بەشداربوو بریتیبون لە(ئیسرائیل، سعودیە، ئیمارات، بەحرەین، کوه‌یت، قەتەر، ئوردن‌و میسر)، ئەمە ئاماژەیە بەوەی واشنتۆن قۆناغی داهاتوو تەنها وەک مەلەفێکی ئەمریکا–ئێران نابینێت؛ بەڵکو هەوڵدەدات هاوکاریی‌و هاوتەریبییەکی ئەمنیی ناوچەیی‌و فرە-لایەن دروستبکات، ئەم ئاراستەیە لەگەڵ بیرۆکەی دابەشکردنی بەرپرسیارێتیی ئەمنییە، لە جیاتی پشتبەستن تەنها بە بنکە گەورەکانی ئەمریکا.

هەروەها ئەگەری ئەوە هەیە کە ئەمریکا و ئیسرائیل، بە هاوکاریی وڵاتانی کەنداوی فارس و میسڕ، خۆیان بۆ ئەنجامدانی هێرشێکی جیاوازـ کەموێنە و کاریگەر دژی ئێران و هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکە ئامادە بکەن، بە تایبەتی پێش هەڵبژاردنە نیوەییەکەى ئەمریکا، و دوای ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنەکە واشنتن هەوڵ بدات ئەوە وەک دەستکەوتێکی سەربازی و سیاسی و سەرکەوتن بەسەر ئێراندا نیشان بدات و کۆتایی بەجەنگەکە بهێنێت.

داتاکانی بەردەست پشتگیری لەو وەسفە ناکەن کە ئەمریکا لە کەنداو دەکشێتەوە. بەڵام بەهێزی پشتگیری لەوە دەکەن کە ئەمریکا دەستی کردووە بە دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی مۆدێلی بڵاوبوونەوە و جێگیرکردنی هێزی سەربازیی خۆی کە بۆ چەندین دەیە بەردەوام بووە.

هۆکاری ڕاستەوخۆی ئەمە ئەوەیە کە جەنگەکە نیشانی داوە بنکە گەورە و جێگیرەکان دەتوانن ببنە ئامانجێکی ئاسان بۆ هێرشە مووشەکی و درۆنییەکانی ئێران. هەروەها پاراستنی ئەم بنکانە پێویستی بە بەکارهێنانی بڕێکی زۆر لە مووشەکەکانی بەرگریی ئاسمانی و سەرچاوە سەربازییەکان هەیە. لەبەر ئەمە، ئەو ئاراستەیەی کە پێویستە بە وردی چاودێری بکرێت، ئەوە نییە کە کەنداو یان ئیسرائیل؟ بەڵکوو ئایا ئەمریکا لە سیستەمی بنکە گەورە و جێگیرەکانی خۆیەوە دەگوازرێتەوە بۆ سیستەمێکی تۆڕیی سەربازیی ناوچەیی کە لە نێوان کەنداو، ئوردن، ئیسرائیل و سعودیە دابەش بێت و لەلایەن قووڵایی ئەوروپی و توانای دوورمەودا پشتگیری بکرێت؟

تائێستا، نیشانەکان ئاماژە بەبوونی ئەم گفتوگۆیەو هەندێک هەنگاوی دوبارە دابەشکردنەوەی هێز دەکەن، بەڵام بەڵگەکان بەس نین بۆ ئەوەی بڵێین بڕیارێکی کۆتایی لەم بوارەدا دراوە.

هەروەها، بەپێی Washington Post، پێنتاگۆن هێشتا لە قۆناغی هەڵسەنگاندن و پلانداناندایە، نەک ئەوەی بڕیارێکی کۆتایی لەسەر داهاتووی هەموو بنکەکان دابێت.

کۆتایی
بەکورتى، ئەمە کشانەوەی ئەمریکا نییە؛ بەڵکوو گۆڕینی شێوازی بوونی ئەمریکایە. لەمۆدێلی بنکەی گەورەو هێزی زۆر بەرەو تۆڕێکی دابەشکراو، گۆڕاو و چالاکیی سەربازیی چالاک. لەم مۆدێلە نوێیەدا، ئیسرائیل، ئوردن و سعودیە دەتوانن گرنگیی زیاتر بەدەست بهێنن، بەڵام کەنداو هێشتا لە ستراتیژیی ئەمریکادا پێگەى سەرەکی خۆى دەپارێزێت.