شارپرێس:
سێ وتاری شیکاریی گرنگ خاڵێکی ناوەندیدا یەکدەگرنەوە: پرسیاری چارەنووسی جیهان و ئەو ئاڕاستانەی بەرەو ڕووی دەبێتەوە. ئەم وتارانە، کە لە ڕۆژنامەکانی ئێندپێندێنت، بڵومبێرگ، و وۆڵ ستریت جۆرناڵ بڵاوکراونەتەوە، لە پێشبینییەکانی پەرەسەندنی ململانێکان لە ساڵی 2026ەوە، تا هەوڵدان بۆ تێگەیشتن لە هێزە گەورەکانی وەک چین و ڕووسیا، و دواجاریش هۆشدارییەک لەبارەی پەتایەکی تەندروستیی بێدەنگەوە، مەترسییە جیهانییەکان دەخەنە ڕوو.

مەترسییەکانی پەرەسەندنی ململانێ هەرێمییەکان (شیکاریی ڕۆبێرت فۆکس)

ڕۆبێرت فۆکس، لە وتارێکی شیکاریدا بۆ ڕۆژنامەی ئێندپێندێنت، وێنەیەکی گشتیی ململانێ جیهانییە پێشبینیکراوەکانی ساڵی 2026 دەکێشێت. ئەو هۆشداری دەدات کە جیهان بەرەو جەنگێکی گەورەی گشتگیر وەک سەدەی بیستەم ناڕوات، بەڵکو لەسەر لێواری پەرەسەندنێکی بەرفراوانی گرژییەکانە لە چەندین ناوچەی جیاوازدا کە ئەگەری تێکەڵبوون و فراوانبوونیان هەیە.
فۆکس پێی وایە ئەو شەڕانەی ئێستا لە ئۆکرانیا، سوودان، یەمەن و بەشێک لە ئەفریقا بەردەوامن، کەم ناکەنەوە، بەڵکو بە گەرموگوڕی دەمێننەوە، لەگەڵ ئەگەری ئەوەی هەر پڕیشکێکی بچووک ببێتە هۆی پەرەسەندنێکی گەورەتر. لە ئەوروپا، هەرچەندە پێشبینی جەنگێکی گەورە ناکات، بەڵام لە ورووژاندنە گریمانکراوەکانی ڕووسیا لە خاڵە هەستیارەکاندا وەک دەریای باڵتیک و باکووری ئەتڵەسی و باڵکان دەترسێت، کە ئامانجیان تاقیکردنەوەی یەکگرتوویی هاوپەیمانیی ناتۆیە.
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە یەکێک لە مەترسیدارترین گۆڕەپانی ململانێکان وەسف دەکات، لە غەززە و یەمەنەوە تا سوودان، لە سایەی شەڕی بە وەکالەت لە نێوان هێزە هەرێمییە گەورەکاندا. بەڵام گەورەترین مەترسی لە ئاسیا دەبینێتەوە، بەتایبەت ئەگەر چین بڕیار بدات سوود لە سەرقاڵبوونی واشنتۆن بە قەیرانە جۆراوجۆرەکانەوە وەربگرێت و هەنگاوێکی یەکلاکەرەوە بەرەو تایوان بنێت، کە ئەمەش ئەگەری هەڵگیرسانی ڕووبەڕووبوونەوەیەکی جیهانیی ڕاستەقینەی لێدەکرێت.
فۆکس مەترسییەکان تەنها لە جەنگە تەقلیدییەکاندا کۆناکاتەوە، بەڵکو سەرنج دەخاتە سەر هەڕەشە نادیارەکان وەک هێرشە ئەلیکترۆنییەکان، جەنگی زانیارییەکان، و ئەگەری بەکارهێنانی چەکی بایۆلۆجی و کیمیایی کوشندەتر، کە بە "مەترسییەک کە حەز دەکەین پشتگوێی بخەین تا کات درەنگ دەبێت" ناوی دەبات.

شیکردنەوەی جیهان لە ڕێگەی کتێبەوە (خوێندنەوەی جەیمس ستافریدیس)

جەیمس ستافریدیس، نووسەری ئەمریکی، لە وتارێکدا بۆ بڵومبێرگ، سێ کتێب دەخاتە ڕوو کە بە بڕوای ئەو، باشترین ڕووناکیی دەخەنە سەر ئەو گۆڕانکارییە گەورانەی جیهان بەرەو ڕووی دەبێتەوە: سەرکەوتنی چین، مەترسیی داڕمانی ئابووری و سروشتی ڕووسیای سەردەمی ڤلادیمێر پوتین.
یەکەم کتێب، "1929: لەناو گەورەترین داڕمانی مێژووی وۆڵ ستریت"ی ئاندرۆ ڕۆس سۆرکینە، کە ستافریدیس لە نێوان کەشوهەوای بیستەکانی سەدەی ڕابردوو (قازانجخوازیی زۆر و نەبوونی چاودێری) و واقیعی ئەمڕۆدا لێکچوونێکی نیگەرانکەر دەبینێتەوە.
کتێبی دووەم، ژیاننامەیەکی سیاسییە بە ناوی "بەرژەوەندیی پارت لە پێش هەموو شتێکەوە"ی جۆزێف تۆرگیان، کە باس لە ژیانی شی ژۆنگشون، باوکی سەرۆکی ئێستای چین، شی جین پینگ، دەکات. ستافریدیس پێی وایە ئەم کتێبە پەنجەرەیەکی قووڵە بۆ تێگەیشتن لە چین و پەرەسەندنی پارتی کۆمۆنیست، و چۆنیەتیی کاریگەریی ئەزموونە سەختەکانی باوک لەسەر کەسایەتیی کوڕەکە، کە بە "بەهێزترین پیاوی جیهان" وەسفی دەکات. ئەو جەخت لەوە دەکاتەوە کە ڕۆژاوا زۆر گرنگی بە شیکردنەوەی پوتین دەدات، بەڵام تێگەیشتنێکی پێویستی لە عەقڵی سیاسیی چین نییە.
سێیەم کتێب، ڕۆمانی "هۆتێل ئۆکرانیا"ی مارتن کروز سمیسە، کە وێنەیەکی ئەدەبیی تاریک لە ڕووسیای هاوچەرخ لە سایەی پوتیندا نیشان دەدات. ستافریدیس ئاماژە بە دەستەواژەیەکی سەرنجڕاکێشی ڕۆمانەکە دەکات کە دەڵێت باشترین کتێب بۆ تێگەیشتن لە ڕووسیا، "جەنگ و ئاشتی" نییە، بەڵکو "ئەلیس لە وڵاتی سەرسوڕهێنەرەکان"ە.
پەتای بێدەنگی کورتبینی لەناو منداڵاندا (هۆشداریی ئەلیسا فینلی)
لە لایەکی دیکەوە، ئەلیسا فینلی، لە وتارێکدا بۆ وۆڵ ستریت جۆرناڵ، هۆشداری لەبارەی پەتایەکی تەندروستیی بێدەنگەوە دەدات کە منداڵانی گرتووەتەوە، ئەویش بەرزبوونەوەی ڕێژەی تووشبوونە بە کورتبینی (Myopia) ئەو پێی وایە مۆبایلە زیرەکەکان و شاشەکان بوونەتە هۆکارێکی سەرەکی لە زیادبوونی ئەم حاڵەتەدا.
فینلی ئاماژە بەوە دەکات کە نیگەرانیی گشتی زیاتر لەسەر کاریگەریی سۆشیال میدیا و مۆبایلەکانە لەسەر تەندروستیی دەروونیی منداڵان، لە کاتێکدا کاریگەرییە جەستەییە ڕاستەوخۆکەی لەسەر تێکچوونی بینین پشتگوێ خراوە. پزیشکانی چاو هۆشداری دەدەن لە بڵاوبوونەوەیەکی بێوێنەی کورتبینی لە نێوان منداڵاندا، بەتایبەت لە تەمەنی 3 بۆ 10 ساڵیدا.
لێکۆڵینەوەکان دەریانخستووە کە بەسەربردنی کاتی زۆر لە سەرنجدانە سەر شتە نزیکەکان، وەک خوێندنەوە یان سەیری شاشەکان، مەترسیی تووشبوون زیاد دەکات. لە بەرامبەردا، کات بەسەربردن لە دەرەوە و لە ژێر تیشکی خۆردا، ڕێژەی تووشبوون کەمدەکاتەوە، چونکە تیشکی خۆر هانی دەردانی ماددەی "دۆپامین" لەناو چاودا دەدات.
ئەم مەترسییە وای لە وڵاتانی وەک چین، تایوان و سەنگافورە کردووە کە سنووردارکردن بۆ کاتی بەکارهێنانی شاشەکان دابنێن و چالاکییەکانی دەرەوە لە قوتابخانەکاندا زیاد بکەن. فینلی ئاماژە بە هەڵوێستی چین دەکات، کە لە ساڵی 2018 ئەم پرسەی بە ئەولەوییەتێکی نیشتمانی داناوە و پلانی گشتگیری بۆ کەمکردنەوەی بەکارهێنانی ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان لە خوێندندا و زیادکردنی کاتی چالاکیی دەرەوە جێبەجێ کردووە.
ئەم سێ وتارە وێنەیەکی ئاڵۆز و پڕ لە مەترسییەکانی جیهانی ئەمڕۆمان پێشکەش دەکەن. لە ململانێی جیۆپۆلەتیکیی پەرەسەندووەوە، تا مەترسییەکانی داڕمانی ئابووری و تێگەیشتن لە هێزە گەورەکان، و دواجاریش قەیرانێکی تەندروستیی بێدەنگ کە نەوەی داهاتوو هەڕەشە دەکات. تێگەیشتن لەم سێ ڕەهەندە بەیەکەوە گرێدراوە، کلیلە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو جیهانەی بەرەو ساڵی 2026 هەنگاو دەنێت.